Mumtoz she’riyatda ishq konsepsiyasi: ilohiy va dunyoviy muhabbat mutanosibligi

                                                                        Denov tadbirkorlik va                                                               pedagogika instituti o’zbek tili va adabiyoti kafedrasi katta o’qituvchisi : Nabiyeva Nodira Saidovna

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya a tillarni o’qitish o’zbek tili yo’nalishi 4-bosqich 404-guruh talabasi Jumanazarova Sayyora Do‘sqobil qizi

                                                    Annotatsiya:

Mazkur maqolada o‘zbek mumtoz shoiralari ijodida ishq konsepsiyasining badiiy-falsafiy mohiyati tahlil qilinadi. Xususan, ilohiy (ishqi haqiqiy) va dunyoviy (ishqi majoziy) muhabbatning o‘zaro mutanosibligi, ularning tasavvufiy qarashlar bilan bog‘liqligi yoritiladi. Nodira, Uvaysiy va Anbar Otin she’riyati misolida ishqning inson kamoloti, ma’rifat, ruhiy poklanish va ilohiy haqiqatga yetishishdagi o‘rni ochib beriladi. Shuningdek, mumtoz poetikadagi ramz va timsollar tizimi orqali ishqning badiiy talqini, ayol shoiralar dunyoqarashida ushbu konsepsiyaning estetik hamda ijtimoiy-psixologik vazifalari tahlil etiladi. Tadqiqot natijasida mumtoz she’riyatda dunyoviy va ilohiy muhabbatning bir-birini to‘ldiruvchi yagona ma’naviy-axloqiy tizim sifatida namoyon bo‘lishi asoslab beriladi.

                                                        Аннотация

В данной статье анализируется художественно-философская сущность концепции любви в творчестве узбекских поэтесс классической литературы. Особое внимание уделяется соотношению божественной (истинной) и земной (метафорической) любви, а также их связи с суфийским мировоззрением. На примере поэзии Нодиры, Увайси и Анбар Отин раскрывается роль любви в духовном совершенствовании человека, достижении просветления, нравственном очищении и познании Божественной истины. Рассматриваются художественные интерпретации любви через систему символов и образов классической поэтики, а также эстетические и социально-психологические функции данной концепции в мировоззрении женщин-поэтов. В результате исследования обосновывается, что в классической поэзии земная и божественная любовь выступают как единая духовно-нравственная система, взаимно дополняющая друг друга.

                                                     Abstract

This article examines the artistic and philosophical essence of the concept of love in the works of Uzbek women poets of classical literature. Particular attention is paid to the relationship between divine (true) love and earthly (metaphorical) love, as well as their connection with Sufi philosophy. Through the poetry of Nodira, Uvaysiy, and Anbar Otin, the study reveals the role of love in human spiritual perfection, enlightenment, moral purification, and the attainment of Divine Truth. The article also explores the artistic interpretation of love through the system of symbols and images characteristic of classical poetics and analyzes the aesthetic and socio-psychological functions of this concept in the worldview of women poets. The research concludes that in classical poetry, earthly and divine love constitute a unified spiritual and ethical system that complements and enriches each other.

Kalit so‘zlar:

ishq konsepsiyasi, ishqi haqiqiy, ishqi majoziy, tasavvuf, mumtoz she’riyat, Nodira, Uvaysiy, Anbar Otin, ilohiy muhabbat, dunyoviy muhabbat, ma’rifat, fano, visol, firoq, ramz va timsollar, ayol shoiralar, badiiy talqin, ruhiy kamolot.

Kirish: Sharq mumtoz adabiyoti taraqqiyotining barcha bosqichlarida ishq mavzusi nafaqat markaziy obraz, balki butun borliqni harakatga keltiruvchi ontologik kuch sifatida talqin etilgan. O‘zbek mumtoz shoiralari ijodida ishq konsepsiyasi o‘zining murakkab va ko‘p qatlamli tabiati bilan ajralib turadi. Ushbu konsepsiya negizida ilohiy (ishqi haqiqiy) va dunyoviy (ishqi majoziy) muhabbatning mutanosibligi yotadi. Mumtoz poetikada ishq — bu inson ruhining ma’naviy silsilasi bo‘lib, u jismoniy ehtiyojlardan yuqori turadi va shaxsning komillik darajasini belgilaydi. Nodira, Uvaysiy va keyinchalik Anbar Otin kabi ijodkorlar she’riyatida ishq tuyg‘usi hayotiy realliklar bilan ilohiy haqiqatlarni bog‘lovchi oltin ko‘prik vazifasini o‘taydi. Ushbu mutanosiblikning badiiy in’ikosi shoiralar lirikasiga o‘zgacha falsafiy teranlik va nafosat bag‘ishlangan.

 Asosiy qism:                                                                                                                                                                        Tasavvuf falsafasiga ko‘ra, ishq — bu borliqning yaratilishiga sabab bo‘lgan birlamchi omildir. “Men yashirin xazina edim, tanilishni istadim va xalqni (maxluqotni) yaratdim” degan qutsiy hadis mumtoz she’riyatdagi ishq falsafasining poydevorini tashkil etadi. Shoiralar ijodida dunyoviy go‘zallikka bo‘lgan oshiqalik aslida Ilohiy go‘zallikning tajallisiga bo‘lgan intilishdir. Dunyoviy muhabbat (ishqi majoziy) insonni foniylikdan boqiylikka yetaklovchi tayyorgarlik bosqichi hisoblanadi. Shoira o‘z g‘azallarida real yor obrazini chizar ekan, uning har bir xoli, zulfi yoki ko‘zi zamirida ilohiy sirlar, vahdat (birlik) va kasrat (ko‘plik) munosabatlari yashiringan bo‘ladi. Shunday qilib, dunyoviy ishq ilohiy ishqning “mashqi” va “ibrati” sifatida qadrlanadi.

Ilohiy muhabbat konsepsiyasi shoiralar ijodida “ruhiy safar” (sayr-u suluk) sifatida namoyon bo‘ladi. Bu yo‘lda oshiq (shoir) o‘z “men”idan, ya’ni nafsidan kechishi va Mutloq Haqiqatda fano (yo‘q) bo‘lishi talab etiladi. Nodira ijodidagi “Ishqsiz odam emas, gar bo‘lsa u — devonadur…” degan xitob shunchaki misra emas, balki insonning ma’naviy mohiyatini belgilovchi qat’iy hukmdir. Shoira nazarida ishq — bu qalbning ko‘zi ochilishi, borliqning botiniy sirlaridan voqif bo‘lishdir. Ilohiy ishq talqinida firoq va visol tushunchalari ham o‘zgaradi: firoq — bu Haqdan uzoqlik, visol — esa uning jamoliga yetishish, ya’ni o‘zlikni unutib, ilohiy iroda bilan birlashishdir. Bu konsepsiyada ishq — azob orqali keladigan eng buyuk saodat sifatida ulug‘lanadi.

Dunyoviy va ilohiy muhabbat mutanosibligi mumtoz shoiralar lirikasida ramzlar va timsollar tizimi orqali badiiy muvozanatga keltirilgan. Gul va bulbul ramziy juftligi bu borada eng xarakterli misoldir. Bulbulning gulga bo‘lgan ishqi ham dunyoviy bog‘liqlikni, ham ruhning ilohiy go‘zallikka intilishini ifodalaydi. Shoiralar ushbu an’anaviy obrazlardan foydalanar ekanlar, ularga o‘zlarining shaxsiy ayolona kechinmalarini va sadoqat tuyg‘ularini singdiradilar. Uvaysiy she’riyatidagi “ishq o‘ti” motivi tasavvufdagi “tavba” va “sabot” maqomlari bilan hamohangdir. Dunyoviy va ilohiy ishqning chegara nuqtasi — bu poklik (iffat) va sadoqatdir. Shoira o‘z ishqini qanchalik pinhona va pok saqlasa, u haqiqiy ishq darajasiga shunchalik yaqinlashadi.

Sharqona axloq va jamiyatdagi ayolning o‘rni ishq konsepsiyasining ifodalanishiga o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatgan. Shoiralar o‘z ishqlarini ko‘pincha ramzlar pardasiga o‘rab tasvirlashga majbur bo‘lganlar, bu esa mumtoz she’riyat tilining o‘ta nozik, ko‘p ma’noli (polisemantik) bo‘lishini ta’minlagan. Bir qarashda dunyoviy yorga qaratilgan tavallo aslida Haqqa yo‘llangan iltijo bo‘lishi mumkin. Bu mutanosiblik shoiralar ijodida “sir va bayon” munosabatini yuzaga keltiradi. Ishq — bu qalbning ichki siri bo‘lib, u faqat mahramlargagina ochilishi lozim. Shuning uchun ham mumtoz shoiralar g‘azallarida “ishq asrori”ni asrash va nomahramlardan yashirish motivi yetakchilik qiladi. Bu esa dunyoviy tuyg‘uni muqaddaslik darajasiga ko‘taradi.

Ishq konsepsiyasi shoiralar dunyoqarashida ma’rifat bilan hamohang rivojlangan. Ilohiy ishqqa erishish uchun inson ilm va ma’rifat sohibi bo‘lishi, o‘z qalbini “ko‘zgudek” poklashi lozim. Bu ko‘zguda esa faqat Yorning (Allohning) aksi aks etishi kerak. Nodira va Uvaysiy ijodida ishq — bu nafaqat hissiyot, balki intellektual jarayondir. Shoira koinotning har bir zarrasida, har bir gullagan chechakda Ilohiyotning bir nishonasini ko‘radi. Shunday ekan, dunyoviy go‘zallikka oshiq bo‘lish — bu borliqni o‘rganish va uning yaratuvchisiga shukrona keltirishning bir shaklidir. Dunyoviy va ilohiy ishq mutanosibligi mana shu nuqtada birlashib, yagona ma’naviy-axloqiy tizimni hosil qiladi.

Lisoniy-uslubiy jihatdan ishq talqini shoiralar nutqida o‘ta boy tasviriy vositalar orqali ifodalanadi. “Ishq dengizi”, “firoq sahrosi”, “hasrat olovi” kabi metaforalar ishqning cheksizligini va insonni butunlay qamrab olishini ko‘rsatadi. Shoira o‘zini ishq yo‘lidagi zarraga yoki sham atrofida aylanayotgan parvonaga qiyoslar ekan, u o‘zligidan kechish (fano) falsafasini badiiy shaklga keltiradi. Bu yerda dunyoviy muhabbatning shiddati ilohiy muhabbatning abadiyligiga yo‘l ochadi. Hissiyotning gradatsiyasi (kuchayib borishi) shoiralar lirikasida psixologik teranlikni ta’minlaydi. O‘quvchi misralar orasidan ham o‘rtangan ayol qalbini, ham Haqqa intilgan buyuk ruhni his qiladi.

Mumtoz shoiralar ijodida ishq konsepsiyasi sotsial-psixologik vazifani ham bajargan. Murakkab davr sharoitida, ijtimoiy to‘siqlar va saroy muhiti kishanlarida yashagan ijodkor ayollar uchun ishq — bu yagona ma’naviy erkinlik maydoni bo‘lgan. Ular ishq orqali o‘zlarining insoniy haq-huquqlarini, ruhiy mustaqilligini va hissiy boyligini namoyon etganlar. Ilohiy ishqqa intilish shoiralarni dunyoviy tashvishlardan va siyosiy intrigalardan yuqori turishga o‘rgatgan. Shu boisdan ham, ularning she’riyatida dunyoviy va ilohiy muhabbat bir-birini inkor etmaydi, balki bir-birini to‘ldiradi. Insoniy sevgi orqali ilohiy sevgiga yetishish — bu mumtoz shoiralar ijodiy yo‘lining bosh mezonidir.

Anbar Otin kabi keyingi davr shoiralari ijodida ishq konsepsiyasi biroz hayotiylashib, ijtimoiy bo‘yoqlar bilan boyigan bo‘lsa-da, uning mumtoz poydevori saqlanib qolgan. Har qanday ishq — bu insonni uyg‘otuvchi, uning qalbini g‘uborlardan tozalovchi kuchdir. Shoiralar talqinida ishq — bu faqatgina nola va firoq emas, balki buyuk matonatdir. Dor ostida Mansur Halloj kabi “Analhaq” (Men haqman) deya olish yoki ishq yo‘lida har qanday malomatga chidash qahramonlik sifatida ulug‘lanadi. Bu esa ishq konsepsiyasining naqadar yuksak etik va estetik asoslarga ega ekanligini ko‘rsatadi.

Xulosa

   Xulosa qilib aytganda mumtoz o‘zbek shoiralari ijodida ishq konsepsiyasi dunyoviy va ilohiy muhabbatning mukammal mutanosibligi asosiga qurilgan. Ushbu mutanosiblik asrlar davomida Sharq she’riyatining o‘lmas an’analarini saqlab qolish bilan birga, ayol ijodkorlar qalbidagi eng nozik kechinmalarni dunyo miqyosidagi falsafiy umumlashmalar darajasiga ko‘targan. Ishq — bu shoiralarning hayot tarzi, ijodining mazmuni va Haqqa yetishishdagi yagona va muqaddas vositasidir.

                                            Foydalanilgan adabiyotlar

1.Nodira. Devon. (Nashrga tayyorlovchi: M. Qodirova). – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1963.

2.Nodira. Komila. Devon (Oʻzbek va fors tillarida). – Toshkent: Sharq, 2001.

3.Uvaysiy. Devon. (Nashrga tayyorlovchi: E. Ibrohimova). – Toshkent: Adabiyot va sanʼat, 1963.

4.Uvaysiy. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Sharq, 2012.

5.Anbar Otin. Tanlangan asarlar. (Nashrga tayyorlovchi: H. Razzoqov). – Toshkent: OʻzSSR davlat nashriyoti, 1954.

6.Anbar Otin. Musibatnoma. – Toshkent: Fan, 1991.

Oʻzbek adabiyoti majmuasi. 4-jild (XIX asr va XX asr boshlari). – Toshkent: Fan, 1960.

7.Abdurahmonov A. Turkiy gulyozlar (Mumtoz adabiyotimiz namoyandalari). – Toshkent: Fan, 2003.

8.Adabiyotshunoslik lugʻati. (Tuzuvchilar: D. Quronov, Z. Mamajonov, M. Sheraliyeva). – Toshkent: Akademnashr, 2013.

9.Alisher Navoiy. Mukammal asarlar toʻplami. 20 jildlik. – Toshkent: Fan, 1987-2002.

10.Bertels E.E. Izbrannыe trudы: Navoi i Djami. – Moskva: Nauka, 1965.

11.Boltaboyev H. Islom tasavvufi va adabiyoti. – Toshkent: OʻzMU, 2000.

12.Valixoʻjayev B. Oʻzbek adabiyotshunosligi tarixi. – Toshkent: Fan, 1993.

13.Jalolov T. Oʻzbek shoiralari. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1970.

14.Ibrohimov A. Bizkim, oʻzbeklar… – Toshkent: Sharq, 1999.

15.Ibrohimov S. Oʻzbek mumtoz sheʼriyati sanʼatlari. – Toshkent: Sharq, 2001.

16.Komilov N. Tasavvuf. – Toshkent: Movarounnahr – Oʻzbekiston, 2009.

17.Mallayev N. Oʻzbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1976.

18.Qodirova M. Nodira. (Hayoti va ijodi haqida ocherk). – Toshkent: Fan, 1965.

19.Qodirova M. Uvaysiy. (Hayoti va ijodi). – Toshkent: Fan, 1967.

20.Qodirova M. Shoira Anbar Otin. – Toshkent: Fan, 1991.

22.Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan, 2007.

23.Orziboyev R. Oʻzbek adabiyoti tarixi (XIX asr). – Toshkent: Universitet, 1995.

24.Sultonov I. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1980.

25.Hayitmetov A. Oʻzbek adabiyotshunosligi metodologiyasi. – Toshkent: Fan, 1994.

26.Homidiy H. Koʻhna Sharq dargalari. – Toshkent: Sharq, 1999.

27.Gʻaniyeva S. Ishq, vafo va sadoqat kuychisi. – Toshkent: Fan, 1961.

Previous post  Metafora tushunchasi va uning tilshunoslikdagi talqini
Next post ALDANISH VA UYG‘ONISH MOTIVI: “MOLXONA” VA “SAROB” ASARLARI QIYOSIY TAHLILIDA

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *