Metafora tushunchasi va uning tilshunoslikdagi talqini

Denov tadbikorlik va pedagogika instituti Oʻzbek tili va adabiyoti kafedrasi katta o’qitivchisi: Xushboqov Qobilbek

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya fakulteti O‘zbek tili yo’nalishi IV bosqich talabasi Djumanazarova Sevinch

Annotatsiya. Mazkur matnda metafora tushunchasining mohiyati, uning tilshunoslik va adabiyotshunoslikdagi talqini yoritilgan. Metaforaning ilmiy asoslari, paydo bo‘lish omillari hamda badiiy tafakkurdagi o‘rni tahlil qilingan. Aristotel, Sharq mumtoz poetikasi va zamonaviy kognitiv tilshunoslik vakillarining metaforaga oid qarashlari bayon etilgan. Shuningdek, metaforaning obraz yaratish, estetik ta’sirchanlikni kuchaytirish, ijodkor individual uslubini namoyon etishdagi ahamiyati o‘zbek va jahon adabiyoti misollarida ochib berilgan. Metaforaning inson tafakkuri, assotsiativ fikrlash va milliy madaniyat bilan uzviy bog‘liqligi asoslab berilgan.

Kalit so‘zlar: metafora, badiiy tafakkur, ma’no ko‘chishi, obrazlilik, poetika, isti’ora, kognitiv tilshunoslik, assotsiativ tafakkur, badiiy nutq, poetik vosita, estetik ta’sirchanlik, individual uslub, semantika, obraz, adabiyotshunoslik.

Metafora haqida ilmiy qarashlar. Badiiy adabiyot tilining ta’sirchanligi, jozibadorligi va obrazliligini ta’minlovchi muhim vositalardan biri metaforadir. Metafora qadimdan tilshunoslik, adabiyotshunoslik va poetika ilmida eng faol o‘rganilgan badiiy tasvir vositalaridan biri hisoblanadi. Inson tafakkurining obrazli ifodalanishida, voqelikni estetik jihatdan anglashda metaforaning o‘rni beqiyosdir. Ayniqsa, she’riy nutqda metafora shoirning individual uslubini, estetik dunyoqarashini hamda badiiy mahoratini namoyon qiluvchi asosiy poetik vositalardan biri sifatida e’tirof etiladi.

“Metafora” termini yunoncha “metaphora” so‘zidan olingan bo‘lib, “ko‘chirish”, “bir narsani ikkinchisiga o‘tkazish” degan ma’nolarni anglatadi. Tilshunoslik nuqtai nazaridan metafora bir predmet yoki hodisaning belgi-xususiyatini boshqa predmet yoki hodisaga o‘xshashlik asosida ko‘chirish orqali yuzaga keladigan ma’no ko‘chish hodisasi hisoblanadi. Demak, metafora ikki narsa yoki tushuncha o‘rtasidagi tashqi yoxud ichki o‘xshashlikka asoslangan holda yangi obraz yaratadi.

Qadimgi yunon olimi Aristotel metaforaga dastlab ilmiy ta’rif bergan mutafakkirlardan biri hisoblanadi. U o‘zining “Poetika” asarida metaforani bir narsaga tegishli nomni boshqa narsaga ko‘chirish deb izohlaydi. Aristotel metaforani nutqning bezagi sifatida emas, balki tafakkurning mahsuli sifatida ham baholaydi. Uning fikricha, yaxshi metafora yaratish insonning o‘xshashlikni teran his eta olish qobiliyatiga bog‘liqdir. Shu jihatdan metafora nafaqat badiiy vosita, balki ijodiy tafakkurning mahsuli sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi.

Sharq mumtoz poetikasida ham metafora muhim badiiy vosita sifatida keng tadqiq etilgan. Mumtoz adabiyotda metafora ko‘pincha “isti’ora” termini bilan yuritilgan. Arab va fors poetikasida isti’ora badiiy san’atlarning eng nozik va ta’sirchan turi sifatida baholangan. Sharq mutafakkirlari metaforani so‘zning majoziy ma’noda qo‘llanishi orqali obrazlilikni kuchaytiruvchi vosita sifatida talqin qilganlar. Mumtoz she’riyatda gul, bulbul, sham, parvona, may, soqiy kabi obrazlar metaforik ma’noda keng qo‘llanib, inson ruhiyati, ishqiy kechinmalar va tasavvufiy qarashlarni ifodalashga xizmat qilgan.

O‘zbek adabiyotshunosligida ham metafora masalasi yuzasidan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Tilshunos olimlar metaforani tilning semantik taraqqiyoti bilan bog‘liq hodisa sifatida o‘rgansalar, adabiyotshunoslar uning poetik vazifalariga alohida e’tibor qaratganlar. O‘zbek tilshunosligida metafora ma’no ko‘chishning eng faol usullaridan biri sifatida qaraladi. Olimlarning ta’kidlashicha, metafora tilning lug‘aviy boyligini oshiradi, nutqning emotsional-ekspressiv ta’sirini kuchaytiradi hamda obrazlilikni yuzaga keltiradi.

Metafora inson tafakkuri bilan chambarchas bog‘liq hodisadir. Zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda metafora faqat badiiy vosita sifatida emas, balki insonning fikrlash usuli sifatida ham talqin qilinmoqda. Kognitiv tilshunoslik vakillari metaforaning inson ongidagi tushunchalarni shakllantirishdagi o‘rnini alohida ta’kidlaydilar. Ularning fikricha, inson ko‘pincha mavhum tushunchalarni aniq obrazlar orqali anglaydi. Masalan, “hayot yo‘li”, “vaqt oqar daryo”, “qalb oynasi” kabi birikmalar inson tafakkurining metaforik xarakterga ega ekanligini ko‘rsatadi.

She’riy asarlarda metafora obraz yaratishning eng muhim vositalaridan biridir. Shoir metafora yordamida oddiy voqea yoki holatni estetik jihatdan qayta talqin qiladi. Natijada kitobxon tasvirlanayotgan hodisani nafaqat anglaydi, balki uni his qiladi. Shu sababli metafora she’riyatning hissiy ta’sir kuchini oshiradi. Metaforik ifodalar orqali shoir tabiat manzaralarini, inson ruhiyatini, muhabbat va iztiroblarni yanada jonli va ta’sirchan tasvirlaydi.

Metaforaning yana bir muhim jihati uning individual uslub yaratishdagi o‘rnidir. Har bir ijodkor metaforalardan o‘ziga xos tarzda foydalanadi. Shoirning dunyoqarashi, estetik ideali va badiiy tafakkuri uning metaforik obrazlarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Shu sababli metafora ijodkor uslubini belgilovchi muhim poetik vosita hisoblanadi. Masalan, Alisher Navoiy she’riyatida tasavvufiy va falsafiy metaforalar yetakchilik qilsa, Muhammad Yusuf ijodida xalqona va sodda metaforalar ustunlik qiladi.

Metafora badiiy matnning estetik qiymatini oshirish bilan birga, kitobxon tafakkuriga ham faol ta’sir ko‘rsatadi. Metaforik tasvir o‘quvchini mushohada yuritishga, yashirin ma’nolarni anglashga undaydi. Shu jihatdan metafora faqat bezak vositasi emas, balki chuqur ma’no ifodalovchi poetik hodisa sifatida ham muhimdir. Metafora yordamida shoir voqelikni bevosita emas, balki obrazli va ramziy tarzda aks ettiradi. Bu esa badiiy asarning ta’sirchanligini va estetik qimmatini oshiradi.

Metaforaning paydo bo‘lish asoslari

Metafora inson tafakkuri va til taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan murakkab hodisalardan biridir. U insonning borliqni anglash jarayonida predmet va hodisalar o‘rtasidagi o‘xshashliklarni sezishi, ularni qiyosiy idrok etishi natijasida yuzaga keladi. Shu sababli metaforaning paydo bo‘lish asoslarini o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki mantiq, psixologiya, estetika va adabiyotshunoslik uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Metafora inson tafakkurining obrazli ifodasi sifatida voqelikni estetik jihatdan aks ettirishga xizmat qiladi.

Tilshunoslikda metaforaning yuzaga kelishi, avvalo, ma’no ko‘chishi hodisasi bilan bog‘liq holda izohlanadi. Biror predmet yoki hodisaning belgisi boshqa bir predmetga o‘xshashlik asosida ko‘chirilishi natijasida metafora hosil bo‘ladi. Bu o‘xshashlik tashqi shakl, rang, harakat, vazifa yoki ichki ruhiy holat asosida yuz berishi mumkin. Masalan, “oltin kuz” birikmasida kuz faslining sariq ranglari oltinga o‘xshatiladi. Yoki “temir iroda” ifodasida insonning qat’iyati temirning mustahkamligi bilan qiyoslanadi. Demak, metafora predmetlar o‘rtasidagi umumiy belgilarning badiiy tafakkur asosida uyg‘unlashuvi natijasidir.

Metaforaning paydo bo‘lishida insonning assotsiativ tafakkuri muhim rol o‘ynaydi. Assotsiatsiya — bir tushunchaning ikkinchi bir tushunchani eslatishi orqali yuzaga keladigan tafakkur jarayonidir. Inson ongida ayrim predmet yoki hodisalar o‘rtasidagi bog‘liqlik tabiiy ravishda shakllanadi. Natijada shoir yoki yozuvchi bir narsa haqidagi tasavvurni ikkinchi bir obraz orqali ifodalaydi. Masalan, yurakning “olov”ga qiyoslanishi muhabbat va ehtirosning kuchliligini anglatadi. Bu yerda olovning kuydiruvchi xususiyati inson hissiyotiga ko‘chirilmoqda.

Metafora ko‘pincha insonning estetik ehtiyoji asosida yuzaga keladi. Oddiy nutq voqelikni xolis va aniq ifodalashga xizmat qilsa, badiiy nutq estetik ta’sirchanlikni kuchaytirishga intiladi. Shu sababli ijodkor voqelikni bevosita emas, balki obrazli shaklda tasvirlashga harakat qiladi. Natijada metaforik ifodalar paydo bo‘ladi. Metafora badiiy matnga joziba, emotsionallik va obrazlilik bag‘ishlaydi. Ayniqsa, she’riyatda metafora poetik tafakkurning eng muhim ko‘rinishlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi.

Metaforaning yuzaga kelishida xalqning turmush tarzi, madaniyati va milliy tafakkuri ham muhim omil hisoblanadi. Har bir xalqning metaforik tasavvurlari uning yashash muhiti va tarixiy tajribasi bilan bog‘liq bo‘ladi. O‘zbek xalqining she’riy tafakkurida tabiat obrazlari keng o‘rin egallaydi. Gul, bulbul, quyosh, oy, daryo, sahro kabi tushunchalar ko‘pincha metaforik ma’noda qo‘llanadi. Masalan, “oy yuz”, “quyoshdek mehr”, “daryo qalb” kabi ifodalar xalqning obrazli tafakkuridan kelib chiqqan metaforalardir.

Sharq mumtoz adabiyotida metaforaning paydo bo‘lishi ko‘proq tasavvufiy va falsafiy qarashlar bilan bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Alisher Navoiy she’riyatida yor, may, soqiy, sham, parvona kabi obrazlar ko‘pincha ramziy-metaforik ma’noda qo‘llangan. Bu obrazlar orqali ilohiy ishq, ruhiy poklanish va inson kamoloti kabi tushunchalar ifodalangan. Demak, metafora nafaqat estetik vosita, balki chuqur falsafiy ma’no tashuvchi poetik hodisa hamdir.

Zamonaviy tilshunoslikda metaforaning paydo bo‘lishi kognitiv tafakkur bilan ham izohlanadi. Kognitiv nazariyaga ko‘ra, inson mavhum tushunchalarni aniq predmetlar orqali anglaydi. Shu sababli metafora inson tafakkurining tabiiy shakli sifatida qaraladi. Masalan, “vaqt oqar”, “hayot yo‘li”, “fikr charxi” kabi ifodalar inson ongida abstrakt tushunchalarni konkret tasvirlar orqali anglashga yordam beradi. Bu esa metaforaning faqat badiiy adabiyotgagina xos emasligini, balki kundalik tafakkurda ham faol qo‘llanishini ko‘rsatadi.

Metaforaning shakllanishida hissiy-emotsional holat ham muhim o‘rin tutadi. Inson kuchli ruhiy kechinmalarni oddiy so‘zlar bilan emas, balki obrazli ifodalar orqali ta’sirchanroq bayon etadi. Shoir quvonch, iztirob, muhabbat yoki armonni metaforik tasvirlar yordamida yanada chuqurroq ifodalaydi. Masalan, Abdulla Oripov she’riyatida Vatan obrazi ko‘pincha ona, quyosh yoki muqaddas maskan sifatida metaforik talqin qilinadi. Bu esa o‘quvchida kuchli estetik taassurot uyg‘otadi.

Metaforaning yuzaga kelishida ijodkorning individual dunyoqarashi ham muhim omildir. Har bir shoir voqelikni o‘ziga xos tarzda his qiladi va uni o‘z poetik tafakkuri orqali ifodalaydi. Shu sababli metaforalar ijodkorning uslubiy individualligini belgilaydi. Ba’zi shoirlar xalqona va sodda metaforalardan foydalansalar, boshqalari murakkab falsafiy va ramziy metaforalarni yaratadilar. Bu esa metaforaning badiiy ijoddagi cheksiz imkoniyatlarga ega ekanligini ko‘rsatadi.

Metaforaning paydo bo‘lish asoslari inson tafakkuri, assotsiativ fikrlash, estetik ehtiyoj, milliy madaniyat va individual ijodiy qarashlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Metafora voqelikni obrazli anglash va badiiy ifodalashning eng muhim shakllaridan biri sifatida inson tafakkurining estetik mahsuli hisoblanadi. Shu bois metafora til va adabiyot taraqqiyotida muhim o‘rin tutuvchi poetik hodisalardan biri sifatida alohida ahamiyat kasb etadi.

Metaforaning badiiy tafakkurdagi o‘rni

Badiiy tafakkur insonning borliqni estetik jihatdan idrok etishi, voqelikni obrazlar vositasida anglash va ifodalash qobiliyatidir. Adabiyot va san’atning asosiy vazifasi ham voqelikni oddiy bayon qilish emas, balki uni badiiy obrazlar orqali ta’sirchan va estetik shaklda yoritishdan iboratdir. Ana shu jarayonda metafora badiiy tafakkurning eng muhim va faol vositalaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Metafora shoir yoki yozuvchining ichki kechinmalari, dunyoqarashi va estetik ideallarini obrazli tarzda ifodalash imkonini beradi. Shu sababli metafora nafaqat badiiy tilning bezagi, balki badiiy tafakkurning asosiy shakllaridan biri sifatida ham baholanadi.

Adabiyotshunoslikda metafora badiiy fikrlashning mahsuli sifatida talqin qilinadi. Chunki inson tafakkuri ko‘pincha predmet va hodisalarni o‘zaro qiyoslash, o‘xshatish hamda ramziy tarzda anglash orqali rivojlanadi. Shoirning ijodiy tafakkuri esa oddiy narsalarda ham yangi ma’no va estetik mohiyatni kashf etishga intiladi. Natijada metaforik obrazlar yuzaga keladi. Masalan, “hayot yo‘li”, “qalb dengizi”, “vaqt daryosi” kabi ifodalar oddiy tushunchalarni yanada chuqurroq va ta’sirchanroq ifodalashga xizmat qiladi.

Qadimgi yunon faylasufi Aristotel metaforani inson tafakkurining eng muhim belgilaridan biri deb hisoblagan. U “Poetika” asarida metafora yaratish qobiliyatini iste’dodning asosiy mezoni sifatida baholaydi. Aristotelning fikricha, o‘xshashlikni topa olish va uni obrazli tarzda ifodalash ijodkor tafakkurining yuksak darajasini ko‘rsatadi. Bu qarash keyingi asrlarda ham adabiyotshunoslik va poetika ilmida o‘z ahamiyatini yo‘qotmadi.

Sharq mumtoz adabiyotida metafora “isti’ora” nomi bilan keng qo‘llanilgan bo‘lib, u badiiy tafakkurning nozik va murakkab shakli sifatida talqin qilingan. Mumtoz poetikada metafora nafaqat tashqi o‘xshashlikni ifodalovchi vosita, balki chuqur ma’naviy va falsafiy ma’no tashuvchi poetik hodisa sifatida qaralgan. Ayniqsa, Alisher Navoiy ijodida metafora badiiy tafakkurning yuksak namunasi sifatida namoyon bo‘ladi. Shoir o‘z g‘azallarida ishq, inson kamoloti, ilohiy muhabbat va ruhiy poklanish g‘oyalarini metaforik obrazlar orqali yoritadi.

Masalan, Navoiyning ko‘plab g‘azallarida “yor” obrazi oddiy ma’shuqa emas, balki ilohiy haqiqat timsoli sifatida talqin qilinadi. “May”, “soqiy”, “gul”, “bulbul”, “sham” va “parvona” kabi obrazlar ham metaforik ma’noda qo‘llanib, tasavvufiy-falsafiy mazmunni ifodalashga xizmat qiladi. Shoirning:

“Ko‘nglim o‘tiga sham ham parvona bo‘lolmas”

misrasida sham va parvona obrazlari oddiy predmet emas, balki ishq yo‘lida fidoyilik va iztirob timsoli sifatida qo‘llanilgan. Bu esa metaforaning badiiy tafakkurdagi o‘rnini yaqqol ko‘rsatadi.

Metafora inson ruhiyati va ichki kechinmalarini ifodalashda ham muhim poetik vosita hisoblanadi. Oddiy so‘z bilan ifodalash mushkul bo‘lgan hissiy holatlar metaforik tasvir orqali yanada ta’sirchan aks ettiriladi. Masalan, Erkin Vohidov she’riyatida Vatan, inson qadr-qimmati va ruhiy kechinmalar metaforik obrazlar orqali yoritiladi. Shoirning “Ona tilim o‘lmaydi” she’rida til millatning ruhi va qalbi sifatida metaforik talqin qilinadi. Bu esa kitobxon qalbida milliy g‘urur va estetik zavq uyg‘otadi.

Abdulla Oripov ijodida ham metafora badiiy tafakkurning yetakchi vositalaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Shoir she’rlarida Vatan obrazi ko‘pincha ona, quyosh, muqaddas maskan kabi metaforalar orqali tasvirlanadi. Bu metaforalar oddiy tasvir vositasi emas, balki shoirning estetik va ma’naviy qarashlarini ifodalovchi poetik birliklardir. Ayniqsa, “O‘zbekiston” she’rida yurt obrazi mehr va muhabbat manbai sifatida ulug‘lanadi.

Metafora badiiy tafakkurning obrazlilik xususiyatini kuchaytiradi. Obrazlilik esa badiiy adabiyotning asosiy belgilaridan biridir. Shoir voqelikni metaforalar orqali qayta yaratadi, unga yangi ma’no yuklaydi. Natijada kitobxon oddiy predmet yoki hodisaga yangicha nigoh bilan qaray boshlaydi. Masalan, Muhammad Yusuf she’riyatida xalqona metaforalar keng qo‘llanadi. Shoir oddiy xalq tilidagi obrazlardan foydalanib, samimiy va ta’sirchan poetik manzara yaratadi. Uning she’rlarida ona Vatan, qishloq, ona mehri va insoniy tuyg‘ular metaforik ifodalar orqali jonlantiriladi.

Metafora badiiy tafakkurning estetik ta’sirchanligini oshirish bilan birga, kitobxon tafakkurini ham faollashtiradi. Metaforik obraz yashirin ma’noni anglashga undaydi, mushohada yuritishga majbur qiladi. Shu jihatdan metafora kitobxonning estetik didi va fikrlash doirasini kengaytiruvchi vosita hisoblanadi. Adabiyotshunos olimlarning ta’kidlashicha, kuchli metaforik tafakkurga ega asarlar o‘quvchining ongida uzoq vaqt saqlanib qoladi.

Zamonaviy tilshunoslik va kognitiv poetikada metafora inson tafakkurining tabiiy shakli sifatida talqin qilinmoqda. Mashhur olimlar George Lakoff va Mark Johnson o‘zlarining “Metaphors We Live By” asarida metaforaning inson tafakkuridagi markaziy o‘rnini ilmiy asoslab berganlar. Ularning fikricha, inson nafaqat she’riy nutqda, balki kundalik tafakkurda ham metaforalar orqali fikrlaydi. Masalan, “vaqt — pul”, “hayot — yo‘l”, “fikr — qurol” kabi metaforik modellar inson ongining metaforik tabiatini ko‘rsatadi.

O‘zbek adabiyotshunosligida ham metafora masalasi bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Olimlar metaforaning poetik vazifasi, semantik xususiyatlari va badiiy tafakkurdagi o‘rnini tahlil qilganlar. Jumladan, Izzat Sulton, To‘xta Boboyev, Hotam Umurov kabi adabiyotshunoslar badiiy tasvir vositalarining nazariy masalalarini o‘rganishda metaforaning estetik ahamiyatiga alohida e’tibor qaratganlar.

Metafora badiiy tafakkurning eng muhim va faol shakllaridan biridir. U insonning voqelikni obrazli anglash qobiliyatini namoyon etadi hamda badiiy asarning estetik ta’sirchanligini oshiradi. Metafora yordamida ijodkor oddiy hodisalarga yangi ma’no beradi, kitobxon qalbida chuqur hissiy taassurot uyg‘otadi. Shu sababli metafora badiiy tafakkurning ajralmas poetik vositasi sifatida adabiyot taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi.

                                 Asosiy ilmiy va badiiy adabiyotlar

  1. Abdulla Qodiriy. O‘tkan kunlar. – Toshkent: Sharq, 2010.
  2. Abrams M. H. A Glossary of Literary Terms. – Boston, 2012.
  3. Barthes R. Writing Degree Zero. – Paris, 1953.
  4. Cho‘lpon. She’rlar. – Toshkent: Adabiyot, 2011.
  5. Eagleton T. Literary Theory. – Oxford: Blackwell, 2008.
  6. Fitrat A. Adabiyot qoidalari. – Toshkent: Fan, 2009.
Previous post G‘O‘ROG‘LINING TUG‘ILISHI DOSTONIDA G‘O‘ROG‘LINING BOLALIGI: SIR KO‘RSATISHI VA TELBALIKLARI
Next post Mumtoz she’riyatda ishq konsepsiyasi: ilohiy va dunyoviy muhabbat mutanosibligi

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *