Abdumurodova Sevinch Alisherovna
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti,
Filologiya va tillarni o‘qitish: o‘zbek tili
yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Jorj Oruellning “Molxona” va Abdulla Qahhorning “Sarob” asarlarida aldanish va uyg‘onish motivining badiiy ifodalanishi qiyosiy tahlil asosida o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar: allegoriya, motiv, totalitarizm, qiyosiy adabiyotshunoslik, badiiy tahlil.
Аннотация: В данной статье на основе сравнительного анализа исследуется художественное воплощение мотива обмана и пробуждения в произведениях Джорджа Оруэлла “Скотный двор” и Абдуллы Каххара “Мираж”.
Ключевые слова: аллегория, мотив, тоталитаризм, сравнительное литературоведение, художественный анализ.
Abstract: This article examines the artistic representation of the motif of deception and awakening in George Orwell’s “Animal Farm” and Abdulla Qahhor’s “Sarob” based on comparative analysis.
Keywords: allegory, motif, totalitarianism, comparative literature, literary analysis.
Jahon adabiyotida totalitar tizim va uning inson ruhiyatiga ta’sirini badiiy ifodalash alohida o‘rin tutadi. Bu mavzu turli madaniyat va davr adiblarini bir nuqtada birlashtiradi. Ingliz yozuvchisi Jorj Oruell o‘zining “Molxona” (1945) asarida siyosiy aldanishni hayvonlar allegoriyasi (“kinoyaviy (allegorik) obrazlar – hayvonlar, hashoratlar – turli jonivonlar insoniylashtiriladi, ayrim odamlarning fe’l-atvoridagi kamchilik, illatlar achchiq kulgu, yengil hazil bilan fosh qilinadi”.[1]) orqali tasvirlaydi. O‘zbek adibi Abdulla Qahhor “Sarob” (1930-1934) asarida sovet davri kishisining ichki iztiroblarini psixologik chuqurlik bilan ochib beradi. Adabiyotshunos H. Umurovning nazariy yondashuvlariga tayangan holda aytish mumkinki, “o‘zbek romanchiligida birinchi bor Abdulla Qahhorning “Sarob” romanida psixologizmning analitik prinsipi yaqqol ko‘zga tashlanadi… “voqealar tafsiloti”ning tasviriga nisbatan “his-tuyg‘ular tafsiloti” tasviri birinchi o‘ringa chiqadi”.[2] Ikkala asarda ham qahramon avval tizimga ishonadi, so‘ngra asta-sekin haqiqatni anglaydi yoki butunlay eziladi – bu esa aldanish va uyg‘onish motivini ikkala asarning umumiy o‘zagiga aylantirish bilan birga, asarlarni qiyosiy tahlil qilish imkoniyatini yaratadi. “Qiyosiy metod badiiy asarni boshqa asar(lar) bilan qiyosan tahlil qilishni ko‘zda tutadi… boshqa milliy adabiyot vakili bilan qiyoslash asosida esa adabiy aloqa va ta’sir, milliy adabiyotlar rivojidagi tipologik umumiylik kabi masalalarni o‘rganishga keng imkoniyat yaratiladi”.[3]
“Molxona” asarida aldanish jamoaviy xarakter kasb etadi. Oruell asarida aldanishning eng yorqin ifodasi inqilob boshida omborga yozilgan yettita qonunning
asta-sekin o‘zgartirilishida namoyon bo‘ladi. Dastlab “Hamma hayvonlar tengdirlar” deb yozilgan qonun roman oxirida shunday shaklga keladi: “Hamma hayvonlar tengdirlar, biroq ayrim hayvonlar boshqalaridan ko‘proq tengdirlar”.[4] Mana shu o‘zgarish – aldanishning ramziy yakuni. Hayvonlar bu o‘zgarishni sezmaydi, chunki aldanish tizim tomonidan uyushtirilgan va asta-sekin amalga oshirilgan. “Sarob” asarida esa aldanish individual xarakter kasb etadi. Bosh qahramon Saidiy sovet jamiyatining “yorqin kelajak” va’dasiga ishonib, o‘z his-tuyg‘ularini, sevgisini, insoniy qadriyatlarini tizim talablariga bo‘ysundiradi. Uning aldanishi tashqaridan emas, balki ichkaridan – o‘z xohishi bilan yuz beradi. “Saidiy o‘zini g‘oyat buyuk va nazariy jihatdan yetuk his qilib, haqiqiy hayotdan uzilib qolgan edi”.[5] Uning o‘ziga bo‘lgan ortiqcha ishonchi – uning eng katta aldanishi, chunki bu ishonch amaliy hayotdan mutlaqo yiroqdir. Bu esa Qahhorning psixologik tahlil ustasi ekanini ko‘rsatadi.
Oruell asarida to‘liq uyg‘onish sodir bo‘lmaydi. Hayvonlar oxirigacha tizimga ishonishda davom etadi. Faqat Benjamin eshak – voqelikning asl mohiyatini anglagan yagona qahramon, lekin u ham sukut saqlaydi: “Menga ma’lum bo‘lishicha, bizning asrimizda o‘qishga arziydigan narsa yozilgani yo‘q”.[6] Bu esa umidsizlik va loqaydlik fojeasidir. Qahhor asarida esa Saidiy uyg‘onadi, lekin bu uyg‘onish juda kechikadi. U haqiqatni anglaganida, hayotining eng qimmatli qismi – sevgi, yoshlik, orzular allaqachon sarobga aylanadi. “Atrofidagi hamma narsa, o‘zi ishongan va sig‘ingan g‘oyalar ham bir zumda rangsizlanib, sarob kabi g‘oyib bo‘la boshladi”.[7] Uning dunyoqarashidagi “g‘oyalar” haqiqiy hayot sinovlariga dosh bera olmaydi va qahramonning “sarob”i parchalanib, haqiqat yuzaga qalqadi. Bu holat sovet mafkurasi ta’sirida shakllangan shaxs fojeasidir. Qahhorning o‘zi bu haqida shunday yozgan: “Zaruratsiz, ichki dardsiz, ehtirossiz yozilgan asar o‘lik bo‘ladi”.
Ikkala asarda aldanish va uyg‘onish motivi turlicha ifodalansa-da, umumiy o‘zak bir: tizim insonni (yoki hayvonni) o‘z maqsadi uchun ishlatadi va uni ichidan bo‘shatadi. Oruell buni allegoriya orqali umumlashtirib ko‘rsatsa, Qahhor psixologik realizm orqali juda shaxsiy va chuqur ifodalaydi. Zero, “Psixologik konflikt yetakchi bo‘lgan asarlar (“Sarob” – A.Qahhor) doimo adabiyotning sifat ko‘rsatkichi bo‘lib, yorqin iz qoldirganlar”.[8]
Jorj Oruellning “Molxona” va Abdulla Qahhorning “Sarob” asarlari – ikki xil madaniyat, ikki xil uslub, lekin bir xil dard. Ikkala adib ham o‘z davri totalitar tizimining inson ruhiyatiga qilgan ta’sirini badiiy mahorat bilan ochib bergan.
Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, aldanish motivi Oruell asarida jamoaviy va allegorik tarzda, Qahhor asarida esa individual va psixologik tarzda ifodalangan. Uyg‘onish motivi esa ikkalasida ham fojeaviy yakun kasb etishi bilan belgilanadi. Bu esa inson erkinligi va qadr-qimmati haqidagi muhim savolni ko‘taradi. Ushbu ikki asar bugungi globallashuv va axborot davrida ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Jamiyatda tizimli aldanish, ommaviy manipulyatsiya va shaxsning ezilishi hali ham mavjud muammo ekan, “Molxona” va “Sarob” asarlari o‘quvchini mustaqil fikrlashga, voqelikni tanqidiy idrok etishga undovchi ogohlantirishdir. Shu ma’noda, mazkur asarlar nafaqat o‘tmish hujjati, balki bugungi inson uchun ham muhim ma’naviy saboqdir.
Mazkur qiyosiy tadqiqot o‘zbek va jahon adabiyotining ma’naviy-falsafiy umumiyligini yana bir bor tasdiqlaydi hamda adabiyotshunoslik fanida komparativ yondashuvning ahamiyatini ko‘rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
- Abdulla Qahhor. Sarob. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2012.
- Orwell J. Animal Farm (Molxona). – Toshkent: MNOL, 2021.
- Qo‘shjanov M. Abdulla Qahhor mahorati. – Toshkent: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1988.
- Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: Ziyonet, 2004.
- Sharafiddinov O. Abdulla Qahhor. – Toshkent: Yosh gvardiya, 1987.
- Umurov H. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – Toshkent: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004.
- Alimova Z., O‘rmonova D. Jorj Oruellning “Molxona” asarida tinchlik konsepti // FarDU ilmiy to‘plami. – 2025. – B. 36–43.
- Pardaboyeva A. “Sarob” romanida davr va shaxs tasviri // Ilmiy to‘plam. – 2025. – IV son, aprel. – B.
[1] Umurov H. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – T.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. – B. 43.
[2] Umurov H. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – T.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. – B. 50.
[3] Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. – T.: Ziyonet, 2004. – B. 228.
[4] Orwell J. Molxona. – T.: MNOL, 2021. – B. 8.
[5] Abdulla Qahhor. Sarob. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2012. – 45-bet.
[6] Orwell J. Molxona. – T.: MNOL, 2021. – B. 27.
[7] Abdulla Qahhor. Sarob. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2012. – 182-bet.
[8] Umurov H. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – T.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. – B. 124.