TAG MA’NO FENOMENINING LINGVISTIK TABIATI VA DISKURSIV IFODALANISH MEXANIZMLARI

ANNOTATSIYA

Ushbu maqolada til birliklarining implitsit semantik imkoniyatlari, pragmatik determinatsiyasi hamda diskursiv interpretatsiya mexanizmlari kompleks lingvistik paradigma asosida tahlil qilingan. Kommunikativ diskurs tarkibida yashirin mazmun hosil qiluvchi leksik-semantik va sintaktik-pragmatik strukturalar tadqiq etilib, tag ma’noning presuppozitsion, implikativ va konnotativ tabiati yoritilgan. Tadqiqot davomida yashirin mazmun shakllanishida struktur-semantik va kognitiv yo’nalishlarning o’rni qiyosiy tahlil qilinib, tizimlashtirilgan modellar jadval ko’rinishida taqdim etilgan.

Kalit so’zlar: tag ma’no, implitsitlik, pragmatik implikatura, presuppozitsiya, konnotatsiya, kognitiv paradigma, diskursiv interpretatsiya, inferensiya, ellipsis.


KIRISH

Zamonaviy lingvistikaning antropotsentrik paradigmasida kommunikativ mazmunning faqat eksplitsit (ochiq) qatlam bilan chegaralanmasligi, balki implitsit (yashirin) semantik strukturalar orqali ham shakllanishi markaziy masalalardan biri sanaladi. Global kommunikativ makonda diskursning pragmatik murakkablashuvi, yashirin semantik strategiyalarning faollashuvi hamda kommunikativ manipulyatsiyaning kuchayishi tag ma’no fenomenini chuqur tadqiq etish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Nutqiy birliklarning denotativ ma’nosidan tashqarida yuzaga keluvchi presuppozitsion, implikativ va konnotativ qatlamlar inson tafakkuri, kommunikativ niyat hamda diskursiv interpretatsiya mexanizmlari bilan uzviy integratsiyalashgan murakkab pragmasemantik tizimni hosil qiladi.

Ayniqsa badiiy diskursda estetik ta’sirchanlik, publitsistik matnlarda ideologik yo’naltirilganlik, siyosiy kommunikatsiyada manipulyativ implikatsiyalar hamda ommaviy axborot vositalarida sugestiv strategiyalarning faol qo’llanilishi tag ma’noning funksional-pragmatik xususiyatlarini kompleks tahlil qilishni talab etadi. Yashirin mazmunning shakllanish mexanizmlarini aniqlash kommunikativ diskursning semantik chuqurligini ochib berishda va inferensial dekodlash jarayonlarini tizimlashtirishda muhim metodologik asos vazifasini bajaradi.


TAG MA’NO TUSHUNCHASINING SHAKLLANISHI VA ILMIY TALQINLARI

Tag ma’no fenomeni tilshunoslik tafakkurining evolyutsion qatlamlarida shakllangan murakkab semantik-pragmatik kategoriya sifatida kommunikativ ong, kontekstual implikatsiya va yashirin mazmun tizimlari bilan uzviy aloqador hodisa sanaladi. Ushbu hodisaning genezisi dastlab antik ritorika hamda mantiqiy tafakkur nazariyalaridagi implitsit mazmun konsepsiyalariga borib taqaladi. Aristotel ritorik diskursning ta’sirchanlik mexanizmlarini tahlil etar ekan, fikrning bevosita ifodalanmagan, biroq tinglovchi ongida rekonstruksiya qilinadigan qatlamlari mavjudligini qayd etgan. Keyinchalik struktur tilshunoslik paradigmasida Ferdinand de Sossyur til belgisi mohiyatini «ifodalovchi» va «ifodalanuvchi» munosabati asosida tahlil qilib, semantik relatsiyalar tizimi orqali yashirin ma’no komponentlarining kontekstual tabiatini nazariy jihatdan asoslab berdi.

XX asrning ikkinchi yarmida pragmalingvistika va kommunikativ semantikaning shakllanishi tag ma’no fenomenining ilmiy tadqiqini yangi metodologik bosqichgacha olib chiqdi. Ayniqsa, H.P.Grays tomonidan ishlab chiqilgan pragmatik implikatura nazariyasi yashirin mazmunning inferensial mexanizmlarini ochib berishda fundamental ahamiyat kasb etdi. Olim kommunikativ hamkorlik prinsipi va maksimlar tizimi asosida implitsit ma’noning nutqiy vaziyat hamda adresatning presuppozitsion bilimlari orqali anglanishini asoslab berdi. Shuningdek, J.Ostin va J.Syorl nutq aktlari nazariyasida kommunikativ niyat hamda illokutiv kuchning yashirin semantik qatlamlarni shakllantirishdagi rolini yoritgan bo’lsa, D.Sperber va D.Uilson relevans nazariyasi doirasida implitsit mazmunning kognitiv-pragmatik interpretatsiya mexanizmlarini ta’riflashdi.

O’zbek tilshunosligida tag ma’no masalasi semasiologiya, uslubshunoslik, pragmalingvistika va matn lingvistikasi doirasida faol o’rganilgan. Akademik N.Mahmudov til va tafakkur munosabatlari hamda pragmatik semantika masalalarini tadqiq qilish jarayonida implitsit mazmunning kommunikativ vaziyat bilan bog’liq holda aktuallashuvini yoritgan. Professor A.Nurmonov lingvistik pragmatika va til birliklarining funksional-semantik xususiyatlarini tahlil qilib, presuppozitsion va inferensial mexanizmlarning yashirin ma’no hosil qilishdagi rolini ko’rsatgan. Sh.Safarov esa pragmalingvistika va kognitiv tilshunoslik yo’nalishlarida implitsit mazmunning kommunikativ strategiyalar, diskursiv determinantlar va konseptual tafakkur bilan bog’liqligini ilmiy asosda tavsiflagan, B.Yo’ldoshev esa konnotativ semantika va lingvopoetik strukturalarning tag ma’no shakllanishidagi funksional imkoniyatlarini tadqiq etgan.


TAG MA’NONING INTERPRETATIV PARADIGMALARI TAHLILI

Struktur-semantik paradigmalarda tag ma’no fenomeni til birliklarining yuzaki semantik konfiguratsiyasi bilan chegaralanmaydigan, balki chuqur semantik relatsiyalar, latent semalar va implitsit komponentlar tizimi orqali shakllanuvchi ko’pqatlamli mazmun modeli sifatida talqin qilinadi. V.G.Gak semantik strukturaning ichki tashkilini tahlil qilar ekan, lingvistik birlik tarkibida aktual va potensial semalar birgalikda faoliyat ko’rsatishini qayd etadi. Potensial semalarning kontekstual faollashuvi esa tag ma’no interpretatsiyasining asosiy mexanizmlaridan biri sifatida namoyon bo’ladi.

Kognitiv tilshunoslik paradigmasida esa tag ma’no inson tafakkurining konseptual operatsiyalari bilan bog’liq holda talqin qilinadi. Ushbu yondashuvga ko’ra, nutqiy mazmun lingvistik birliklar orqali tayyor holda uzatilmaydi, balki muloqot jarayonida mental konstruksiyalar, freym modellar va konseptual integratsiya mexanizmlari vositasida shakllanadi.

1-jadval. Struktur-semantik va kognitiv paradigmalarda tag ma’no interpretatsiyasining nazariy tavsifi

Yo’nalishTadqiqot markaziTag ma’noning interpretativ mohiyatiAsosiy lingvistik mexanizm
Struktur-semantik paradigmaSemantik qatlam va til strukturasiYashirin semantik komponentlarning kontekstual aktuallashuviKonnotatsiya, presuppozitsiya, implikatsiya
Pragmalingvistik paradigmaKommunikativ niyat va nutqiy vaziyatBilvosita kommunikativ mazmunning inferensial anglanishiPragmatik implikatura, inferensiya
Kognitiv paradigmaMental model va konseptual tafakkurKonseptual strukturalar orqali yashirin mazmun rekonstruksiyasiFreym, skript, konsept
Diskursiv-kognitiv paradigmaIjtimoiy ong va ideologik kommunikatsiyaDiskurs tarkibidagi latent ideologik kodlarning idrokiSotsiokognitiv interpretatsiya
Lingvopoetik paradigmaObrazlilik va estetik semantikaEmotsional-ekspressiv qatlam orqali implitsit mazmun hosil bo’lishiMetafora, simvol, assotsiativ sema

TAG MA’NONI SHAKLLANTIRUVCHI TIL VOSITALARI

Leksik-semantik darajada ko’pma’nolilik (polisemiya) va leksik birlik tarkibidagi sememalarning kontekstual faollashuvi nutqning yuzaki qatlamidan tashqarida joylashgan semantik segmentlarni aktuallashtiradi. Metafora, metonimiya, kinoya (ironiya) va evfemistik modellar pragmatik strategiya sifatida kommunikativ niyatni bevosita emas, yashirin shaklda ifodalash imkonini beradi. Konnotativ leksika esa matnning literal strukturasi ostida yashirin kommunikativ maqsadlarni kodlashtirib, subyektning baholovchi pozitsiyasini bilvosita ifodalaydi.

Sintaktik sathda elliptik konstruksiyalar tag ma’no generatsiyasining eng faol mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Nutq tarkibidan muayyan bo’lakning ongli ravishda tushirib qoldirilishi semantik bo’shliq hosil qilmaydi, aksincha, inferensial interpretatsiya uchun zarur pragmatik maydonni kengaytiradi. Ellipsis hodisasi dialogik nutqda ekspressiv-lakonik ifoda orqali yashirin baholash, psixologik taranglik, kinoya yoki kommunikativ sovuqlikni implitsit tarzda kodlashtiradi. O’zbek badiiy diskursida «Boraman… Balki.», «Sen ham-a…» kabi elliptik modellarda tugallanmaganlik intonatsiyasi orqali ichki ikkilanish, norozilik yoki kinoyaviy munosabat implitsit ravishda aktualizatsiyalanadi.

Bundan tashqari, madaniy determinantlar semantik interpretatsiyaning etnopsixologik va aksiologik parametrlarini shakllantiradi. O’zbek lingvomadaniyatida «Oq yo’l», «qora kun», «ota uyi», «mehmon» kabi birliklar literal semantika asosida emas, balki madaniy presedent bilimlari va kollektiv xotira orqali yashirin ma’no kasb etuvchi etnolingvistik bazani hosil qiladi.


XULOSA

Olib borilgan kompleks tahlillar shuni ko’rsatadiki, tag ma’no fenomeni til birliklarining formal semantikasi bilan chegaralanmaydigan, balki kommunikativ vaziyat, presuppozitsion fond, inferensial interpretatsiya hamda pragmatik implikatsiyalar orqali shakllanuvchi murakkab hodisadir. Yashirin mazmunning lingvistik tabiatida implitsit semantika, kommunikativ niyat va kognitiv rekonstruksiya mexanizmlari integrallashgan holda faoliyat yuritadi. Tag ma’noning turli diskurslardagi estetik, manipulyativ hamda sugestiv funksiyalarini aniqlash nutqiy muloqotning samaradorligini oshirish hamda matn osti yashirin qatlamlarini to’g’ri interpretatsiya qilishda fundamental ahamiyatga egadir.


FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

  1. Mahmudov N. Til va nutq masalalari. – Toshkent: Fan, 2013.
  2. Nurmonov A. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. – Toshkent: O’qituvchi, 2001.
  3. Safarov Sh. Pragmalingvistika. – Toshkent: O’zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008.
  4. Yo’ldoshev B. Badiiy matn lingvopoetikasi. – Toshkent: Fan, 2008.
  5. Grice H. P. Logic and conversation. – Academic Press, 1975.
Previous post TO‘G‘AY MUROD ASARLARI ANTROPONIMLARINING LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI
Next post G‘O‘ROG‘LINING TUG‘ILISHI DOSTONIDA G‘O‘ROG‘LINING BOLALIGI: SIR KO‘RSATISHI VA TELBALIKLARI

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *