TO‘G‘AY MUROD ASARLARI ANTROPONIMLARINING LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.O’zbek tili ba adabiyot kefedrasi o’qtuvchisi Eshmirzayev Bahodir.

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.Filologiya instituti 4- bosqich talabasi Abduraimova Sevinch Ravshan qizi.

Annotatsiya:

    Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri To‘g‘ay Murod asarlarida uchraydigan antroponimlarning lingvokulturologik xususiyatlari tahlil qilinadi. Yozuvchi asarlarida qo‘llangan kishi nomlari, laqablar, familiyalar va boshqa antroponimik birliklarning milliy-madaniy mazmuni, etnografik xususiyatlari hamda badiiy-estetik vazifalari yoritiladi. Shuningdek, antroponimlarning personaj xarakterini ochishdagi, milliy mentalitetni aks ettirishdagi va badiiy matnning semantik tuzilishini boyitishdagi o‘rni ko‘rsatib beriladi.

Kalit so‘zlar:

    Antroponim, lingvokulturologiya, onomastika, To‘g‘ay Murod, badiiy matn, milliy madaniyat, kishi ismlari, laqab, etnolingvistika, personaj.

Kirish.

    Til va madaniyatning o‘zaro munosabatlarini o‘rganuvchi lingvokulturologiya zamonaviy tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Har bir xalqning milliy qadriyatlari, dunyoqarashi, urf-odatlari va mentaliteti tilda, ayniqsa, atoqli otlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Antroponimlar ham ana shunday birliklardan biri bo‘lib, ular nafaqat shaxsni nomlash vositasi, balki xalqning tarixiy, ijtimoiy va madaniy tajribasini o‘zida mujassamlashtirgan til birliklaridir.

    To‘g‘ay Murod o‘z asarlarida xalq hayoti, qishloq turmushi, milliy xarakter va qadriyatlarni yuksak mahorat bilan tasvirlaydi. Yozuvchi yaratgan obrazlar tizimida antroponimlar muhim badiiy-estetik vazifani bajaradi. Ular orqali qahramonlarning ijtimoiy mavqei, xarakteri, ruhiyati va milliy mansubligi ochib beriladi.

Antroponim va uning lingvokulturologik mohiyati.

    Antroponimlar (yunoncha anthropos – odam, onyma – nom) kishilarning ism, familiya, ota ismi, taxallus va laqablarini o‘z ichiga oluvchi onomastik birliklardir. Lingvokulturologik nuqtai nazardan antroponimlar xalqning madaniyati, diniy qarashlari, tarixiy taraqqiyoti va milliy mentalitetining mahsuli sifatida qaraladi. O‘zbek xalqida farzandga ism qo‘yish jarayoni qadimdan muhim marosim hisoblangan. Ismlar orqali ota-onaning orzu-umidlari, diniy e’tiqodlari va milliy qadriyatlari ifodalangan. Shu bois To‘g‘ay Murod asarlaridagi antroponimlar ham milliy madaniyat bilan chambarchas bog‘liq holda namoyon bo‘ladi.

To‘g‘ay Murod asarlaridagi antroponimlarning milliy-madaniy xususiyatlari.

    To‘g‘ay Murodning “Ot kishnagan oqshom”, “Yulduzlar mangu yonadi”, “Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi”, “Momo Yer qo‘shig‘i” kabi asarlarida uchraydigan antroponimlar xalqona ruh bilan sug‘orilgan.

Masalan, Dehqonqul, Esonboy, Qoplon, Oymomo, Bo‘ri, Jo‘ra, Norboy kabi nomlar o‘zbek xalqining qadimiy nomlash an’analarini aks ettiradi. Bunday ismlarda:

• tabiat hodisalari;

• hayvonot olami;

• ezgulik va farovonlik tilaklari;

• milliy qadriyatlar ifodalanadi.

Masalan, Qoplon ismi jasorat va mardlik ramzi bo‘lsa, Esonboy nomida bolaning sog‘-salomat ulg‘ayishi haqidagi niyat mujassam. Oymomo ismida esa ayolning go‘zalligi va ulug‘vorligi ifodalangan. Bu nomlar orqali yozuvchi nafaqat qahramonni nomlaydi, balki uning xarakteriga oid dastlabki tasavvurni ham shakllantiradi.

Antroponimlarning personaj xarakterini ochishdagi o‘rni.

    To‘g‘ay Murod asarlarida qahramon nomlari tasodifiy tanlanmaydi. Har bir ism personajning xarakteri, ijtimoiy kelib chiqishi va ma’naviy dunyosini ifodalashga xizmat qiladi. Masalan, qishloq muhitida yashovchi obrazlarga xalq orasida keng tarqalgan ismlarning berilishi asar realizmini kuchaytiradi. Yozuvchi qahramonlarning ism-shariflarini tanlash orqali ularning:

• milliy mansubligini;

• yashash muhiti va davrini;

• ruhiy holatini;

• ijtimoiy mavqeini ko‘rsatishga erishadi.

Antroponimlar badiiy matnda personaj haqidagi qo‘shimcha axborot manbai sifatida xizmat qiladi. O‘quvchi qahramon ismini eshitishi bilan uning qaysi ijtimoiy qatlamga mansubligi haqida tasavvur hosil qiladi.

Laqablarning lingvokulturologik xususiyatlari.

    To‘g‘ay Murod ijodida laqablar ham muhim o‘rin tutadi. O‘zbek xalq og‘zaki ijodida va kundalik hayotida laqablar insonning tashqi ko‘rinishi, kasbi yoki xarakteridan kelib chiqib beriladi.

Masalan:

• Bo‘ri;

• Polvon;

• Chayon;

• Kal;

• Chol;

• Mergan kabi laqablar xalqona tafakkur mahsuli hisoblanadi.

Laqablar orqali xalqning kuzatuvchanligi, obrazli tafakkuri va baholash mezonlari namoyon bo‘ladi. Yozuvchi laqablardan foydalanish orqali qahramon obrazini yanada jonlantiradi hamda milliy koloritni kuchaytiradi.

Antroponimlarda milliy mentalitetning aks etishi.

To‘g‘ay Murod asarlaridagi antroponimlar o‘zbek xalqining mentalitetini aks ettiruvchi muhim vositalardan biridir. Ismlarda:

ota-onaning farzandga bo‘lgan mehr-muhabbati;

• ezgu tilaklari;

• diniy qarashlari;

• tarixiy an’analari namoyon bo‘ladi.

Masalan, Boymurod, Eshmurod, Tursunboy, Berdiyor kabi ismlarda farzandning yashab ketishi, baxtli bo‘lishi va oilaga qut-baraka olib kelishi haqidagi xalqona qarashlar mujassam.

Bu holat antroponimlarning lingvokulturologik qimmatini yanada oshiradi.

Antroponimlarning badiiy-estetik vazifasi.

To‘g‘ay Murod asarlarida antroponimlar quyidagi badiiy-estetik funksiyalarni bajaradi:

• Personajni individuallashtiradi.

• Milliy kolorit yaratadi.

• Tarixiy va etnografik muhitni ifodalaydi.

• Qahramon xarakterini ochib beradi.

• Badiiy matnning ta’sirchanligini oshiradi.

• Muallifning estetik maqsadini amalga oshiradi.

Shuning uchun yozuvchi ijodidagi antroponimlarni o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki adabiyotshunoslik va madaniyatshunoslik uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi.

Xulosa.

    To‘g‘ay Murod asarlarida qo‘llangan antroponimlar xalqning milliy madaniyati, urf-odatlari, qadriyatlari va mentalitetini o‘zida aks ettiruvchi lingvokulturemalardir. Yozuvchi tomonidan tanlangan kishi ismlari va laqablar badiiy obrazlarni yaratishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan. Antroponimlar qahramonlarning xarakterini ochish, milliy kolorit yaratish hamda asar g‘oyasini yoritishda faol ishtirok etadi. Shu jihatdan To‘g‘ay Murod ijodidagi antroponimlarni lingvokulturologik nuqtai nazardan o‘rganish o‘zbek tilshunosligi va adabiyotshunosligi uchun dolzarb ilmiy masalalardan biri hisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar;

1.To‘g‘ay Murod. Ot kishnagan oqshom. – Toshkent: Sharq, 2018.

2.To‘g‘ay Murod. Yulduzlar mangu yonadi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017.

3.To‘g‘ay Murod. Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi. – Toshkent: Sharq, 2019.

4.Begmatov E. O‘zbek ismlari ma’nosi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2007.

5.Begmatov E. O‘zbek onomastikasi. – Toshkent: Fan, 2013.

6.Mahmudov N. Til va madaniyat. – Toshkent: Ma’naviyat, 2017.

7.Safarov Sh. Lingvokulturologiya asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2019.

8.Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2012.

9.Yo‘ldoshev B. Badiiy matn lingvopoetikasi. – Toshkent: Fan, 2008.

10.Vorkachev S.G. Lingvokulturologiya. – Moskva, 2016.

11.Maslova V.A. Lingvokulturologiya. – Moskva, 2018.

12.Superanskaya A.V. Obshchaya teoriya imeni sobstvennogo. – Moskva, 2009.

Previous post “GO‘RO‘G‘LINING TUG‘ILISHI” DOSTONIDA MIFOLOGIK ELEMENTLAR.
Next post TAG MA’NO FENOMENINING LINGVISTIK TABIATI VA DISKURSIV IFODALANISH MEXANIZMLARI

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *