“GO‘RO‘G‘LINING TUG‘ILISHI” DOSTONIDA MIFOLOGIK ELEMENTLAR.

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.O’zbek tili va adabiyot kafedrasi o’qtuvchisi Mamatmuratov Ravshan.

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. Filologiya fakulteti 4- bosqich talabasi Safarova Gulruxsor.

Annotatsiya:

    Ushbu maqolada “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonida uchraydigan mifologik elementlar tahlil qilinadi. Doston tarkibidagi g‘ayritabiiy tug‘ilish motivi, Xizr obrazi, mo‘jizaviy ot, tush va bashorat motivlari hamda qahramonning ilohiy kuchlar bilan bog‘liqligi folklorshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganiladi. Shuningdek, mazkur mifologik unsurlarning turkiy xalqlar dunyoqarashi va qadimiy e’tiqodlari bilan aloqasi yoritiladi.

Kalit so‘zlar:

     Go‘ro‘g‘li, mifologiya, folklor, qahramonlik dostoni, Xizr obrazi, G‘irot, mifologik motiv, epik qahramon, xalq og‘zaki ijodi.

Kirish.

     O‘zbek xalq og‘zaki ijodida dostonlar alohida o‘rin egallaydi. Ular xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy qadriyatlari va estetik qarashlarini o‘zida mujassam etgan badiiy yodgorliklar hisoblanadi. “Go‘ro‘g‘li” turkumi esa o‘zbek folklorining eng yirik epik asarlaridan biri bo‘lib, unda qahramonlik, vatanparvarlik va adolat g‘oyalari ulug‘lanadi. Turkumning “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostoni qahramonning dunyoga kelishi bilan bog‘liq voqealarni aks ettiradi va ko‘plab mifologik elementlarga boyligi bilan ajralib turadi.

Mifologik elementlar xalqning qadimgi dunyoqarashi, diniy e’tiqodlari va tabiat haqidagi tasavvurlarining badiiy ifodasidir. Shu jihatdan mazkur dostonni mifologik nuqtai nazardan o‘rganish muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi.

Asosiy qism.

G‘ayritabiiy tug‘ilish motivi.

    Dostonning markaziy mifologik unsurlaridan biri Go‘ro‘g‘lining g‘ayritabiiy tarzda tug‘ilishidir. Qahramonning qabr ichida dunyoga kelishi jahon folkloridagi arxaik mifologik motivlardan biri hisoblanadi. Qadimgi tasavvurlarga ko‘ra, qabr nafaqat o‘lim, balki yangi hayotning boshlanishi ramzi sifatida ham talqin etilgan. Shu sababli Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi oddiy biologik hodisa emas, balki ilohiy kuchlar tomonidan belgilangan voqea sifatida tasvirlanadi.

Bu motiv qahramonning kelajakda alohida vazifani bajaruvchi shaxs ekanligini ko‘rsatadi. Folklorshunoslikda bunday holat “qahramonning mo‘jizaviy tug‘ilishi” arxetipi deb ataladi.

Xizr obrazi va ilohiy homiylik.

    Dostonda Xizr obrazi muhim mifologik timsol sifatida namoyon bo‘ladi. Xalq e’tiqodlarida Xizr ezgulik, baraka va homiylik timsoli sanaladi. U mushkul vaziyatlarda qahramonlarga yordam beruvchi, ularga yo‘l ko‘rsatuvchi ilohiy kuch sifatida talqin qilinadi.

Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi va voyaga yetishida Xizrning homiyligi qahramonning ilohiy kuchlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanishini anglatadi. Bu esa qahramonning xalq manfaatlari yo‘lida kurashuvchi ideal obraz sifatida shakllanishiga xizmat qiladi.

Tush va bashorat motivlari.

    Dostonda tush ko‘rish va bashorat qilish bilan bog‘liq epizodlar ham uchraydi. Qadimgi mifologik qarashlarda tush ilohiy olam bilan bog‘lanish vositasi deb hisoblangan. Shu sababli tush orqali kelajak voqealarining oldindan aytilishi xalq tafakkurida muhim o‘rin tutgan.

“Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonida ham ayrim voqealar bashoratlar orqali oldindan ma’lum qilinadi. Bu esa syujetning mifologik xarakterini kuchaytiradi hamda qahramonning taqdirini ilohiy kuchlar bilan bog‘laydi.

G‘irot obrazi va mifologik tasavvurlar.

    Go‘ro‘g‘lining sodiq oti G‘irot ham mifologik xususiyatlarga ega obraz hisoblanadi. Turk xalqlari mifologiyasida ot insonning eng yaqin hamrohi, himoyachisi va ba’zan sehrli yordamchisi sifatida tasvirlanadi. G‘irot oddiy ot emas, balki favqulodda kuch va aql sohibi sifatida namoyon bo‘ladi.

Qadimgi turkiy xalqlarning otga sig‘inish bilan bog‘liq qarashlari G‘irot obrazida o‘z aksini topgan. U qahramonning muvaffaqiyatga erishishida muhim vosita vazifasini bajaradi.

Mifologik ramzlar va ularning badiiy vazifasi.

    Dostondagi mifologik elementlar nafaqat syujet rivojiga xizmat qiladi, balki asarning badiiy ta’sirchanligini ham oshiradi. G‘ayritabiiy tug‘ilish, ilohiy homiylik, mo‘jizaviy ot va bashorat motivlari qahramon obrazini ideallashtiradi. Shu bilan birga, ular xalqning ezgulik va adolat haqidagi orzu-intilishlarini ifodalaydi.

Mifologik unsurlar orqali Go‘ro‘g‘li xalq manfaatlarini himoya qiluvchi, yovuzlikka qarshi kurashuvchi ideal qahramon darajasiga ko‘tariladi.

Xulosa.

     “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostoni o‘zbek xalq og‘zaki ijodining noyob namunalaridan biri bo‘lib, unda ko‘plab mifologik elementlar mujassamlashgan. Qahramonning g‘ayritabiiy tug‘ilishi, Xizr obrazi, tush va bashorat motivlari, G‘irot bilan bog‘liq mifologik tasavvurlar asarning badiiy va g‘oyaviy mazmunini boyitgan. Ushbu mifologik unsurlar xalqning qadimgi dunyoqarashi, diniy e’tiqodlari va estetik qarashlarini aks ettiradi. Shu bois dostonni mifologik jihatdan o‘rganish o‘zbek folklori va madaniy merosini chuqur anglashda muhim ahamiyatga ega.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.Zarif H. O‘zbek xalq dostonlari. – Toshkent: Fan, 1972.

2.Afzalov M. O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1980.

3.Mirzayev T. O‘zbek folklori. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005.

4.Go‘ro‘g‘li. O‘zbek xalq dostoni. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.

5.Propp V. Folklor va voqelik. – Moskva, 1976.

6.Eliade M. Mif va voqelik. – Moskva, 1987.

Previous post YOZMA ADABIYOT NAMUNALARINI PSIXOLINGVISTIK TADQIQ ETISHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI
Next post TO‘G‘AY MUROD ASARLARI ANTROPONIMLARINING LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *