Muallif: Abdinnazarova Diyora (Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti 4-bosqich talabasi)
Email: diyora2005dggdvs@gmail.com
Ilmiy rahbar: Filologiya fanlari Doktori, Professori Z. Suvonov
Annotatsiya
Ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb yo’nalishlaridan biri bo’lgan antropotsentrik tilshunoslik, xususan, psixolingvistika prizmasidan yozma adabiyot namunalarini tahlil qilishning nazariy asoslari tadqiq etiladi. Maqolada matn shunchaki lisoniy birliklar yig’indisi emas, balki muallif ruhiyatining in’ikosi va o’quvchi idrokining mahsuli ekanligi ilmiy jihatdan asoslangan. Shuningdek, Ferdinand de Sossyurning lisoniy belgi nazariyasi, nutqiy faoliyat bosqichlari hamda matnni qabul qilish (dekodlash) jarayonining kognitiv strategiyalari tahlil qilingan.
Kalit so’zlar: psixolingvistika, lisoniy shaxs, inkodlash, dekodlash, til va nutq, lisoniy belgi, appersepsiya, kogerentlik, emotsional rezonans.
Kirish
XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab jahon tilshunosligida paradigma o’zgarishi yuz berdi — tizimli-struktural yondashuv o’rnini antropotsentrik paradigma egalladi. Bu yo’nalishning markazida til egasi bo’lgan inson, uning ruhiyati, tafakkuri va ijtimoiy faoliyati turadi. Mazkur kesishmada shakllangan psixolingvistika fani yozma adabiyot namunalarini ham an’anaviy qoliplardan farqli o’laroq, yangicha aspektda o’rganish imkoniyatini yaratdi.
Bugungi kunda badiiy matnni tahlil qilishda faqatgina uning lingvistik xususiyatlari (leksikasi, grammatikasi) bilan cheklanib qolmasdan, matn ortida turgan «lisoniy shaxs» va uning psixologik holatini ochib berish adabiyotshunoslik va tilshunoslikning ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Yozma matn — muallif va o’quvchi o’rtasidagi masofali (distant) muloqot maydonidir.
1. Psixolingvistika Fanining Shakllanishi va Matn Tahlilidagi O’rni
Psixolingvistika atamasi birinchi marta 1946-yilda N. Pronko tomonidan qo’llanilgan bo’lsa-da, uning fan sifatida tan olinishi 1953-yilda AQShning Indiana universitetida o’tkazilgan fanlararo seminardan boshlangan. Fanning taraqqiyotida ikki yirik ilmiy maktab alohida o’rin tutadi:
Amerika maktabi (N. Xomskiy, Ch. Osgud, J. Miller): Dastlab bixevioristik qarashlar ustunlik qilgan bo’lsa, keyinchalik Noam Xomskiy tilni inson ongida mavjud bo’lgan tug’ma universal qoidalar majmuasi deb ta’rifladi. U lingvistik tahlilda insonning lisoniy qobiliyati (competence) va nutqiy ijrosini (performance) o’rganishni asosiy maqsad qilib qo’ydi.
Yevropa va Rus maktabi (L. Vigotskiy, A. Leontev, A. Luriya): Bu maktab psixolingvistikani «Nutqiy faoliyat nazariyasi» sifatida shakllantirdi. L. S. Vigotskiy o’zining mashhur «Tafakkur va nutq» (1934) asarida ichki nutq va tafakkurning uzviy bog’liqligini ko’rsatib berdi. A. A. Leontev esa psixolingvistikani «nutqiy xabarlarni hosil qilish va qabul qilish jarayonlarini tadqiq etuvchi fan» sifatida belgiladi.
O’zbek tilshunosligida professor Sh. Safarov kognitiv va psixolingvistik yondashuv matn ortidagi «lisoniy shaxs»ni anglashga yordam berishini, har bir yozma matn muallifning individual kognitiv strategiyalari mahsuli ekanligini ta’kidlaydi. Mashhur matn lingvisti I. Galperin esa yozma matnning o’ziga xos xususiyatini uning «retseptiv tabiati» bilan izohlaydi.
2. Muallif, Matn va O’quvchi Triadasi: Psixolingvistik Model
Psixolingvistikada badiiy muloqot an’anaviy axborot almashishdan farq qiladi. Bu jarayon ikki tomonlama subyektivlikning (muallif va o’quvchi) matn orqali uchrashishidir. A. A. Leontev zanjiriga ko’ra, bu model quyidagi bosqichlardan iborat:
Muallif (Inkodlash) → Matn (Xabar) → O’quvchi (Dekodlash)
Muallif va «Ijodiy Laboratoriya»
Muallif — matnning birinchi subyekti bo’lib, uning matndagi ishtiroki Yu. N. Karaulov nazariyasiga ko’ra uch darajali bo’ladi:
- Nol daraja (so’z boyligi va grammatika)
- Kognitiv daraja (tushunchalar olami va g’oyalari)
- Pragmatik daraja (muallifning maqsadi va matn orqali o’quvchiga ta’siri)
V. P. Belyanin o’zining «Badiiy matn psixolingvistikasi» (1988) asarida matnlarni muallifning ruhiy tipologiyasiga ko’ra tasniflaydi. Matndagi dominant leksika yozuvchining ruhiy ustunligi (aksentuatsiyasi) haqida xabar beradi. Masalan, «yorug’lik», «kenglik», «erkinlik» kabi so’zlarning ustunligi optimistik ruhiyatdan; «torlik», «zulmat», «og’irlik» kabi so’zlar esa depressiv holatdan dalolat beradi.
Matn va O’quvchi Munosabati
Matn — muallif ruhiyatining moddiylashgan ko’rinishidir. Umberto Eko badiiy matnni «dangasa mexanizm» deb ataydi, chunki muallif matnda hamma narsani ochiq yozmaydi, ko’p ma’nolarni o’quvchining idroki va fantaziyasiga qoldiradi.
O’quvchi esa passiv subyekt emas, balki «hammuallif»dir. Reseptiv estetika (V. Izer, H. R. Yauss) nazariyasiga ko’ra, matn o’qilmaguncha u shunchaki qog’ozdagi belgilar yig’indisidir. A. A. Brudnyy matnni anglashning uchta psixolingvistik bosqichini ko’rsatadi:
| Bosqich nomi | Jarayon mohiyati |
|---|---|
| Montaj darajasi | Matnning alohida bo’laklarini yagona mantiqiy zanjirga birlashtirish |
| Proyeksiya darajasi | O’quvchi matn mazmunini o’zining hayotiy tajribasi va qadriyatlari bilan solishtirishi |
| Rezonans darajasi | Muallif matnga yuklagan emotsional holatning o’quvchi qalbida aks-sado berishi |
3. F. de Sossyur Nazariyasi va Yozma Nutqda Til va Tafakkur Bog’liqligi
Til va tafakkur munosabatini tizimli tushunishda Ferdinand de Sossyurning fundamental nazariyalari muhim kalit hisoblanadi.
Lisoniy Belgi va Fikrning Shakllanishi
Sossyur lisoniy belgini ikki tomonlama birlik — tushuncha (signifié — anglatilmish) va akustik obraz (signifiant — anglatuvchi) sifatida ta’riflaydi. Sossyur ta’kidlashicha, til paydo bo’lgunga qadar inson tafakkuri «shakllanmagan bulut» yoki «noaniq massa»ga o’xshaydi. Faqat til vositasidagina fikr aniq chegaralarga ega bo’ladi. Yozma adabiyotda yozuvchi o’zining tarqoq xayollarini (tafakkurini) lisoniy belgilar yordamida shakllantiradi.
Til (Langue) va Nutq (Parole) Dialektikasi
Sossyur tilni jamiyat ongidagi tayyor qoliplar (potensial tafakkur), nutqni esa muallifning tildan individual tarzda foydalanishi (faol tafakkur) deb ajratadi. Sossyurning «sinfoniya va ijro» metaforasi bu munosabatni ajoyib tushuntiradi: notalar (til) hamma uchun bir xil, biroq uni ijro etish (nutq) har bir sozandada (yozuvchida) turlicha kechadi.
Yozma nutq yaratishda tafakkur Sossyur ko’rsatgan ikki xil munosabat asosida ishlaydi:
- Sintagmatik munosabat: So’zlarning matndagi gorizontal ketma-ketligi (mantiqiy zanjir).
- Assotsiativ (Paradigmatik) munosabat: Muallif ongida mavjud bo’lgan, lekin matnga kirmay, tanlash (seleksiya) jarayonida ishtirok etgan vertikal so’zlar aloqasi.
Lisoniy Nisbiylik va Mentalizm
Til va tafakkur munosabatini eng radikal tushuntiruvchi yo’nalish Sapir-Uorf gipotezasi (Lisoniy nisbiylik)dir. Unga ko’ra, inson faqat o’z tili imkon bergan doiradagina fikrlaydi va har bir xalq dunyoni o’z tili strukturasi tufayli turlicha ko’radi. Akademik N. Mahmudov ta’kidlaganidek, o’zbek tilidagi «andisha», «nomus», «mehr» kabi so’zlar ortida millat tafakkuriga xos bo’lgan ulkan ma’naviy-madaniy qatlamlar (konseptlar) yotadi.
Bunga muqobil ravishda Jerri Fodor «Mentalizm» (Olamning ichki tili) g’oyasini ilgari suradi. Unga ko’ra, inson miyasida tashqi tillardan mustaqil bo’lgan universal «fikr tili» mavjud bo’lib, tashqi til faqat tarjimon vazifasini bajaradi. Bu nima uchun ba’zan «fikrim bor-u, so’z bilan tushuntira olmayman» degan holatga tushishimizni izohlaydi.
4. Matnni Qabul Qilish (Retsepsiya) Jarayonining Kognitiv Strategiyalari
Matnni qabul qilish — o’quvchi ongidagi murakkab kognitiv monitoring jarayonidir. Psixolingvistikada bu jarayon ikki asosiy strategiya orqali amalga oshadi:
«Pastdan yuqoriga» (Bottom-up) strategiyasi: O’quvchi matndagi kichik birliklardan (grafema, so’z, ibora) katta ma’noga qarab boradi. Bu asosan matn tili murakkab bo’lganda faollashadi.
«Yuqoridan pastga» (Top-down) strategiyasi: O’quvchi asar sarlavhasi, janri yoki muallifi haqidagi dastlabki bilimlari (appersepsiya) asosida matn mazmunini oldindan «bashorat» qiladi.
O’qish jarayonida N. I. Jinkin ta’biri bilan aytganda, «ma’lumotni siqish» yuz beradi — o’quvchi o’nlab jumlalarni o’z ichki nutqida bitta umumiy mazmunli obrazga (ichki kodga) o’tkazadi. Agar o’quvchi matndagi kodlarni tushunmasa, kognitiv monitoring to’xtash buyrug’ini beradi va «re-reading» (qayta o’qish) hodisasi yuzaga keladi.
Xulosa
Yozma adabiyot namunalarini psixolingvistik tadqiq etish matnning lisoniy va psixologik tabiatini yaxlitlikda o’rganish imkonini beradi. Matn — shunchaki grammatik shakllar yig’indisi emas, balki muallif lisoniy shaxsiyatining proyeksiyasi va o’quvchi tomonidan qayta quriladigan tirik kognitiv tizimdir. Ferdinand de Sossyurning til va nutq, lisoniy belgi prinsiplari hamda zamonaviy psixolingvistik metodlar (kontent-analiz, assotsiativ tahlil) badiiy asar ostidagi yashirin podtekstlarni, muallifning individual-psixologik strategiyalarini va o’quvchi ruhiyatiga ko’rsatadigan suggestiv ta’sir kuchini aniqlashda eng mukammal metodologik asos bo’lib xizmat qiladi.