Muallif: Mamaraximova Diyora (Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti 4-bosqich talabasi)
Email: dmamaraximova5@gmail.com
Ilmiy rahbar: Z. Suvonov — Filologiya fanlar Doktori, Professori
Annotatsiya
Ushbu maqolada taniqli o’zbek adibi Shukur Xolmirzayev hikoyanavisligida milliy kolorit va milliy o’zlik masalalari tadqiq etilgan. Yozuvchining «Bodom qishda gulladi», «O’n ikkilar», «To’lqinlar», «Qil ko’prik» kabi hikoya va qissalari misolida o’zbek milliy xarakteri, qishloq odamlarining dunyoqarashi, tabiati hamda milliy ruhiyatning badiiy in’ikosi tahlilga tortilgan. Maqolada milliy kolorit shunchaki etnografik vosita emas, balki qahramonlarning ichki ma’naviy olami — g’ururi, vijdoni va axloqiy prinsiplari sifatida baholangan. Shuningdek, yozuvchi uslubining o’ziga xosligi Abdulla Qodiriy an’analari bilan qiyosiy tarzda o’rganilgan.
Kalit so’zlar: Shukur Xolmirzayev, milliy kolorit, milliy xarakter, badiiy tasvir, o’zbek nasri, lisoniy shaxs, ichki milliy o’zlik, antropotsentrizm.
Kirish
Badiiy adabiyotda milliy kolorit kategoriyasi ijodkorning dunyoni anglash va uni tasvirlash mahoratini belgilovchi eng muhim mezonlardan biridir. Har bir millatning o’ziga xos turmush tarzi, ruhiyati, tabiati va tafakkur tarzi badiiy matnda lisoniy va estetik vositalar orqali reallashadi. Zamonaviy o’zbek nasrida realizm maktabining yirik vakili Shukur Xolmirzayev ijodi o’zining milliy ruhi, xarakterlar psixologiyasining originalligi va milliy muhit dialektikasini teran ochib bergani bilan ajralib turadi.
Adib ijodida Surxondaryo vohasining o’ziga xos tabiati, tog’ odamlarining fe’l-atvori, mag’rurligi va toptalishga toqat qilolmaydigan tabiati yetakchi o’rin tutadi. Ushbu maqolaning maqsadi Shukur Xolmirzayev hikoyalarida milliy koloritning shunchaki dekorativ yoki etnografik detal emas, balki qahramonning ichki ma’naviy-ruhiy qatlamini belgilovchi «ichki milliy o’zlik» sifatidagi funksiyasini ochib berishdan iborat.
1. Milliy Kolorit Kategoriyasining Nazariy-Estetik Asoslari
Adabiyotshunoslikda milliy kolorit tushunchasi asarning milliy o’ziga xosligini, uning muayyan bir xalq hayoti, tabiati, madaniyati va tili bilan bog’liqligini ifodalovchi estetik kategoriya sifatida talqin etiladi. Agar Abdulla Qodiriy o’z asarlarida o’zbekona oilaviy munosabatlar, shahar va qishloq hayotining madaniy-etnik manzarasini klassik realizm asosida yaratgan bo’lsa, Shukur Xolmirzayev XX asrning ikkinchi yarmi o’zbek nasriga sub’ektiv va psixologik realizm elementlarini olib kirdi.
Shukur Xolmirzayev ijodiy uslubida milliy an’analar va zamonaviylik uyg’unligi ko’zga tashlanadi. U milliy koloritni qahramonlar kiygan kiyim yoki iste’mol qilgan taom nomlari bilan emas, balki ichki lisoniy va ruhiy shaxs konsepsiyasi orqali shakllantirdi. Yozuvchi qahramonlarining nutq tabiati, ularning tabiat hodisalariga munosabati va ichki g’ururi — o’zbekona milliy xarakterning mag’zini tashkil etadi.
2. Shukur Xolmirzayev Hikoyalarida Milliy Xarakterning Badiiy Modeli
Shukur Xolmirzayev hikoyalarida tabiat va inson bir-biridan ajralmas yaxlitlikni tashkil qiladi. Yozuvchi asarlarida Boysun tog’lari, archazorlar, toshloq yo’llar shunchaki fon emas, balki qahramonlar xarakterini shakllantiruvchi faol kuchdir. Masalan, «Bodom qishda gulladi» hikoyasida tabiatdagi noodatiy anomaliya — ya’ni qishda bodomning gullashi — inson hayotidagi va uning ruhiyatidagi kutilmagan o’zgarishlar hamda ichki kechinmalar bilan parallel ravishda tasvirlanadi. Tog’ qishlog’i odamlarining tabiati ham xuddi shu tog’lar kabi qattiq, ammo bag’ri kengdir. Adib qishloq manzaralarini chizganda o’zbekona fe’l-atvordagi soddalik va samimiylikni voha tabiati koloriti bilan uyg’unlashtiradi.
Shukur Xolmirzayev qahramonlarida o’zbekona dunyoqarash va axloqiy qadriyatlar tizimi o’ziga xos ijtimoiy qonuniyatlar asosida yashaydi. «O’n ikkilar» va «To’lqinlar» hikoyalarida yozuvchi inson qadr-qimmati, yigitlik g’ururi va vijdon masalasini o’rtaga tashlaydi. Shukur Xolmirzayev hikoyalaridagi o’zbek yigiti — o’z so’ziga sodiq, nomusini hamma narsadan ustun qo’yadigan, ammo shu bilan birga ichki ziddiyatlardan xoli bo’lmagan murakkab shaxsdir.
Adib qahramonlari har qanday qiyinchilikda ham o’zligini, o’zbekona andishasini va iymonini saqlab qolishga intiladi. Bu jihatdan uning qahramonlari Abdulla Qodiriyning «O’tkan kunlar»idagi Otabekning an’anaviy sharqona g’ururini o’ziga xos tarzda, XX asr ikkinchi yarmi qishloq muhiti sharoitida davom ettiradi. Biroq Xolmirzayev personajlari romantikadan yiroq bo’lib, ular ancha real va hayotiydir.
3. An’ana va Zamonaviylik To’qnashuvining Estetik Tahlili
Yozuvchi hikoyalarida milliy kolorit o’zaro ziddiyatlar to’qnashuvida yanada yorqinroq namoyon bo’ladi. «Qil ko’prik» qissasi va unga hamohang hikoyalarda qishloqning an’anaviy hayot tarzi bilan shahardan kirib kelayotgan zamonaviy, ba’zan milliy ildizlarga zid bo’lgan o’zgarishlar o’rtasidagi to’qnashuv dinamik tahlil qilinadi. Har bir asarda milliy kolorit o’ziga xos badiiy usul va konsepsiyaga tayanadi. «Bodom qishda gulladi» hikoyasida tabiat va inson ruhiyati parallelizmi orqali inson ichki dunyosining go’zalligi va milliy andisha ko’rsatilgan bo’lsa, «O’n ikkilar» asarida psixologik realizm va xarakterlar kurashi vositasida o’zbek yigitining g’ururi va ijtimoiy adolat g’oyasi ilgari suriladi. «Qil ko’prik» asarida esa dialektik qarama-qarshilik va ramziylik yetakchilik qilib, milliy an’analar va zamonaviy evrilishlar to’qnashuvi aks etadi.
«Qil ko’prik» ramzi o’zbekona qadriyatlar va begonalashuv o’rtasidagi nozik chegarani ifodalaydi. Yozuvchi inson va milliy muhit dialektikasini tadqiq etar ekan, milliy muhitdan uzilgan inson ma’naviy inqirozga mahkum bo’lishini badiiy jihatdan isbotlaydi.
Xulosa
Shukur Xolmirzayev hikoyachiligida milliy koloritning badiiy in’ikosi o’ziga xos xususiyatlar bilan xarakterlanadi.
Birinchidan, adib etnografizmdan psixologizmga o’tib, milliy koloritni yuzaki tashqi belgilarda emas, balki qahramonlarning ichki ruhiy olamida — ya’ni g’urur, vijdon va andisha kabi tushunchalarda — ko’rsatadi.
Ikkinchidan, asarlardagi tabiat va inson yaxlitligi, xususan voha va tog’ manzaralari, qahramonlarning o’zbekona, qaysar va ayni paytda bag’rikeng xarakterini ochishga xizmat qiladi.
Uchinchidan, Xolmirzayev o’zbek nasrida Abdulla Qodiriy asos solgan milliy xarakter yaratish an’anasini yangi ijtimoiy-psixologik pafos bilan boyitdi va uni realistik asosda modernizatsiya qildi.
Yozuvchining «Bodom qishda gulladi», «O’n ikkilar» kabi durdona asarlari bugungi kunda ham o’zbek milliy o’zligini, millat mentalitetining eng nozik qirralarini anglashda asosiy manbalardan biri bo’lib xizmat qilmoqda.