O‘ZBEK TILIDA KELISHIK VA KO‘MAKCHILARNING PRAGMATIK XUSUSIYATLARI

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti: Oʻʻzbek tili va adabiyoti kafedrasi oʻqituvchisi Rahmatova Mahliyo

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti: oʻzbek tili yoʻnalishi talabasi Mamanazarova Surayyo

Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek tilida kelishik qo‘shimchalari va ko‘makchilarning pragmatik xususiyatlari tadqiq etilgan. Kelishik shakllarining matn kogeziyasini ta’minlashdagi roli, ularning subyektiv-modal ma’nolari hamda ko‘makchilarning muloqot aktidagi strategik vazifalari tahlil qilingan. Lisoniy tejamkorlik tamoyili va pragmatik intensiya tushunchalari asosida kelishik shakllarining tushib qolishi hodisasi izohlangan. Badiiy diskursda ko’makchilarning uslubiy imkoniyatlari va kommunikativ strategiyalari ochib berilgan. Tadqiqot natijalari o‘zbek tili grammatikasi, pragmalingvistika va diskurs tahlili sohasidagi nazariy bilimlarni boyitadi.
         Kalit so‘zlar: kelishik, ko‘makchi, pragmalingvistika, kogeziya, pragmatik intensiya, lisoniy tejamkorlik, diskurs, kommunikativ strategiya, sinonimiya, funksional grammatika.

Abstract. This article investigates the pragmatic features of case suffixes and postpositions in the Uzbek language. The role of case forms in ensuring text cohesion, their subjective-modal meanings, and the strategic functions of postpositions in speech acts are analyzed. The phenomenon of case form ellipsis is explained based on the principle of linguistic economy and the concept of pragmatic intention. The stylistic possibilities and communicative strategies of postpositions in literary discourse are revealed.
         Keywords: case, postposition, pragmalinguistics, cohesion, pragmatic intention, linguistic economy, discourse, communicative strategy.

 Zamonaviy tilshunoslikda grammatik kategoriyalarni funksional-pragmatik nuqtai nazardan o‘rganish ustuvor yo‘nalishga aylangan. O‘zbek tilida kelishik qo‘shimchalari va ko‘makchilar grammatik vosita sifatida an’anaviy ravishda tizimli-struktural jihatdan o‘rganib kelingan. A.G‘ulomov va M.Asqarova, A.Hojiyev, H.Jamolxonov, A.Nurmonov kabi olimlarning ishlarida bu birliklarning morfologik va sintaktik xususiyatlari batafsil tavsiflab berilgan. Biroq ularning pragmatik, diskursiv va kommunikativ xususiyatlari hali yetarlicha o‘rganilmagan. Ushbu maqolaning maqsadi kelishik va ko‘makchilarning pragmatik imkoniyatlarini ochib berishdan iborat.

KELISHIK SHAKLLARINING PRAGMATIK VAZIFALARI
        
O‘zbek tilida oltita kelishik shakli mavjud bo‘lib, ularning har biri grammatik vazifasidan tashqari muhim pragmatik vazifalarni ham bajaradi. Qaratqich kelishigi (-ning) matn ichida zanjirli aloqa mexanizmini ishga tushiradi. Bu mexanizm orqali matnning aloqadorligi — kogeziyasi — ta’minlanadi: “Ustozim menga kitob berdi. Kitobning muqovasi sariq edi. Muqovaning ustida eski yozuvlar bor edi” — bu parchada qaratqich kelishigi har bir keyingi gapni oldingi gapga bog‘lab, matnning izchil to‘qimasini hosil qiladi. Tushum kelishigining (-ni) eng muhim pragmatik xususiyati — to‘ldiruvchining aniqlik yoki noaniqligini ifodalash vazifasidir. L.Johanson turkiy tillar bo‘yicha tadqiqotlarida bu kelishikni “definitlik markeri” sifatida ta’riflagan: “Kitobni o‘qidi” (aniq kitob) va “Kitob o‘qidi” (noaniq kitob) konstruktsiyalari o‘rtasidagi farq faqat grammatik emas, balki pragmatik ahamiyatga egadir. Jo‘nalish (-ga), o‘rin-payt (-da) va chiqish (-dan) kelishiklari fazoviy va vaqtinchalik munosabatlardan tashqari subyektiv-modal ma’nolarni ham ifodalaydi. Masalan, jo‘nalish kelishigi his-tuyg‘u va munosabatni ifodalashda keng qo‘llaniladi: “Unga achinaman”, “Senga havasim keladi”. Chiqish kelishigi esa sabab ma’nosini ta’[sirchan ifodalaydi: “Qo‘rquvdan titradi”, “Sevinchdan yig‘ladi”. Bu holat J.Lakoff va M.Johnson ishlab chiqqan kognitiv metafora nazariyasida “vaqtning fazoviy metaforasi” universal qonuniyatining o‘zbek tilidagi ko‘rinishi sifatida izohlanadi. Kelishik shakllarining tushib qolishi hodisasi o‘zbek so‘zlashuv nutqida muntazam kuzatiladi. Lisoniy tejamkorlik nutq ishtirokchisini minimal til vositasi sarflashga undasa, pragmatik intensiya — aniqlik va ta’kid zaruriyati — kelishik shaklini saqlab qolishni yoki kuchaytiruvchi vosita sifatida qo‘llashni talab qiladi.

KO’MAKCHILARNING PRAGMATIK XUSUSIYATLARI
        
O‘zbek tilida ko‘makchilar ikki guruhga bo‘linadi: sof ko‘makchilar — uchun, bilan, kabi, singari, qadar — va funksional ko‘makchilar — ustida, tomon, mobaynida, tufayli, orqali. Sof ko‘makchilar semantik jihatdan ko‘p qirrali bo‘lib, turli kontekstlarda bir necha pragmatik m’noni ifodalay oladi. “Uchun” ko‘makchisi maqsad, manfaat, sabab va chegaralash ma’nolarini ifodalasa, “bilan” ko‘makchisi hamrohlik, qurol-vosita, holat va vaqt munosabatlarini bildiradi. Funksional ko‘makchilar B.Heine va T.Kutevaning grammatiklashuv nazariyasi bo’yicha mustaqil otlardan grammatik vositaga aylangan bo‘lib, kelishik shakllariga nisbatan semantik jihatdan aniqroq ma’no ifodalaydi: “Kitob stolda” (umumiy joy) va “Kitob stol ustida” (aniq joylashuv) konstruktsiyalari buning yorqin namunasidir. Ko‘makchilar muloqotda to‘rtta asosiy kommunikativ strategiyani amalga oshiradi: munosabat ifodalash (“Siz bilan ishlash zavqli”), muloyimlik ko‘rsatish (“Siz uchun maxsus tayyorlangan”), argumentatsiya (“Mehnat natijasida muvaffaqiyatga erishdi”) va empatiya (“Siz uchun qayg‘urdim”).
               KELISHIK VA KO‘MAKCHILAR SINONIMIYASI
        
Kelishik va ko‘makchilar o‘rtasidagi sinonimik munosabat o‘zbek tilida grammatik sinonimiyaning eng yorqin ko‘rinishini tashkil etadi. Masalan, “-ga” kelishigi va “tomon”, “sari” ko‘makchilari o‘rtasidagi sinonimik farq quyidagicha: “Uyga ketdi” — manzilga yetib borish ta’kidlangan; “Uy tomon ketdi” — faqat yo‘nalish ko‘rsatilgan, manzilga yetib borish noaniq; “Uy sari ketdi” — she’riy, ko‘tarinki uslubga xos. Bu misollar sinonimik konstruktsiyalar o‘rtasidagi farqning nafaqat semantik, balki uslubiy va pragmatik xususiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Funksional almashinishga to‘rtta omil ta’sir etadi: lisoniy tejamkorlik tamoyili, semantik aniqlik ehtiyoji, uslubiy omil va pragmatik intensiya.
         XULOSA
        
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, kelishik va ko‘makchilar o‘zbek tilida faqat grammatik vosita emas — ular matn kogeziyasini ta’minlash, subyektiv-modal ma’nolarni ifodalash, kommunikativ strategiyalarni amalga oshirish va pragmatik maqsadlarga erishishning murakkab, ko‘p qirrali tizimini tashkil etadi. Bu tizimni to‘liq anglash uchun grammatik tavsif yetarli emas — kontekstual, diskursiv va pragmatik tahlil zarur. Tadqiqot natijalari o‘zbek tili grammatikasi, nutq madaniyati va uslubiyat fanlarini o‘qitishda, lug‘at va darsliklar tuzishda amaliy ahamiyat kasb etadi.
         FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Morfologiya. — Toshkent: O‘qituvchi, 1965.
2. Hojiyev A. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. — Toshkent: Fan, 1974.
3. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. — Toshkent: Talqin, 2005.
4. Mahmudov N. O‘zbek tilida matn. — Toshkent: Fan, 1995.
5. Mengliyev B. Nutqiy muloqot lingvistikasi. — Toshkent: Fan, 2004.
6. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligining nazariy masalalari. — Toshkent: Fan, 2003.
7. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. — Toshkent: Universitet, 2006.

Previous post Tog‘ay Murod qissalarida antroponimlarning antroposentrik talqini
Next post Yoshlar va kitobxonlik madaniyati

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *