Tog‘ay Murod qissalarida antroponimlarning antroposentrik talqini

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. Oʻzbek tili va adabiyoti kafedrasi oʻqituvchisi Eshmirzayev Bahodir.

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. Filologiya fakulteti 4-bosqich 404-guruh talabasi Choriyev Muhammadali.

Annotatsiya:

     Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotining yirik namoyandasi Tog‘ay Murod qissalarida uchraydigan antroponimlarning antroposentrik xususiyatlari tahlil qilinadi. Asar qahramonlarining ismlari, laqablari va nomlash usullari lingvistik hamda pragmatik jihatdan o‘rganilib, ularning badiiy matndagi vazifalari yoritiladi. Antroponimlarning milliy mentalitet, etnomadaniy qarashlar va qahramon xarakterini ifodalashdagi o‘rni ochib beriladi. Tadqiqot natijasida Tog‘ay Murod qissalaridagi antroponimlar nafaqat nomlash vositasi, balki inson omili bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan muhim lingvomadaniy birliklar ekanligi aniqlanadi.

Kalit so‘zlar:

     Anyroponim, antroposentrizm, onomastika, lingvopragmatika, lingvomadaniyat, badiiy matn, Tog‘ay Murod, qahramon nutqi, nomlash, etnomadaniyat.

Kirish.

     Zamonaviy tilshunoslikda antroposentrik paradigma tilni inson faoliyati va tafakkuri bilan bog‘liq holda o‘rganishga asoslanadi. Ushbu yondashuvga ko‘ra, til birliklari insonning dunyoqarashi, madaniyati va ijtimoiy tajribasini aks ettiradi. Shu nuqtayi nazardan, badiiy asarlardagi antroponimlarni o‘rganish muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Tog‘ay Murod ijodi o‘zbek xalqining milliy ruhiyati, urf-odatlari va qadriyatlarini yuksak badiiy mahorat bilan aks ettirganligi bilan ajralib turadi. Yozuvchining qissalarida qo‘llangan antroponimlar qahramonlarning ijtimoiy mavqei, xarakteri, ruhiy olami va milliy mansubligini ifodalovchi muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi.

Asosiy qism.

Antroponimlarning antroposentrik mohiyati. Antroponimlar kishilarning atoqli otlari bo‘lib, ular muayyan xalqning tarixiy, madaniy va ijtimoiy tajribasini o‘zida mujassamlashtiradi. Antroposentrik yondashuvda antroponimlar inson omili bilan bog‘liq holda talqin qilinadi. Bunda ismning ma’nosi, qo‘llanish muhiti, kommunikativ vazifasi va madaniy yuklamasi alohida ahamiyat kasb etadi. Tog‘ay Murod asarlarida uchraydigan nomlar xalqning an’anaviy nomlash madaniyatini aks ettiradi. Muallif qahramonlarga ism tanlash orqali ularning xarakterini oldindan belgilaydi hamda kitobxon ongida muayyan assotsiatsiyalar uyg‘otadi.

Qahramon ismlarining lingvomadaniy xususiyatlari. Yozuvchi qissalarida qo‘llangan antroponimlar milliy qadriyatlar bilan chambarchas bog‘langan. Ismlarning aksariyati o‘zbek xalqining tarixiy va diniy qarashlarini ifodalaydi. Bunday nomlar qahramonning etnik mansubligi va ma’naviy qiyofasini belgilashga xizmat qiladi. Masalan, qahramonlarga berilgan an’anaviy ismlar ularning xalqchil ruhini, mehnatsevarligini va milliy qadriyatlarga sodiqligini ifodalasa, ayrim laqab va murojaat shakllari qahramonlar o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlarni ko‘rsatadi. Shu jihatdan antroponimlar badiiy matnda pragmatik yuklama kasb etadi.

Antroponimlarning badiiy-estetik vazifasi. Tog‘ay Murod qissalarida antroponimlar quyidagi vazifalarni bajaradi:

• Qahramon xarakterini ochib beradi.

• Milliy koloritni yaratadi.

• Davr va muhitni tasvirlashga xizmat qiladi.

• Muallifning estetik niyatini ifodalaydi.

• Kitobxon tasavvurida qahramon obrazini shakllantiradi. Yozuvchi qahramon nomlarini tanlashda ularning semantik imkoniyatlaridan mahorat bilan foydalanadi. Natijada har bir ism badiiy detal darajasiga ko‘tariladi.

Antroponimlarning pragmatik xususiyatlari. Badiiy matnda antroponimlar faqat nomlash vazifasini emas, balki kommunikativ va pragmatik vazifalarni ham bajaradi. Qahramonlarning bir-biriga murojaat qilish usullari, laqablar, erkalash va hurmat shakllari milliy nutq madaniyatining o‘ziga xos jihatlarini namoyon etadi. Bu esa asarda inson omilining ustuvorligini ko‘rsatadi. Antroposentrik tahlil natijasida Tog‘ay Murod qissalaridagi antroponimlar qahramonlarning individual va ijtimoiy xususiyatlarini ifodalovchi muhim lingvistik vosita ekanligi namoyon bo‘ladi.

Xulosa.

     Tog‘ay Murod qissalaridagi antroponimlar antroposentrik tilshunoslik nuqtayi nazaridan muhim tadqiqot obyektlaridan biri hisoblanadi. Ular qahramonlarning milliy-madaniy qiyofasini yaratish, xarakterini ochish hamda badiiy matnning estetik ta’sirchanligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Yozuvchi tomonidan qo‘llangan antroponimlar xalqning etnomadaniy qadriyatlarini aks ettirib, inson omili bilan uzviy bog‘langan lingvomadaniy birliklar sifatida namoyon bo‘ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1 Begmatov E. O‘zbek ismlari ma’nosi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2010.

  • Begmatov E. O‘zbek onomastikasi. – Toshkent: Fan, 2013.
  • Nurmonov A. Lingvistik tadqiqot metodologiyasi. – Toshkent: Akademnashr, 2011.
  • Mahmudov N. Til va madaniyat. – Toshkent: Ma’naviyat, 2017.
  • Tog‘ay Murod. Ot kishnagan oqshom. – Toshkent: Sharq, 2018.
  • Tog‘ay Murod. Yulduzlar mangu yonadi. – Toshkent: Sharq, 2019.
  • Tog‘ay Murod. Oydinda yurgan odamlar. – Toshkent: Sharq, 2019.
  • Safarov Sh. Pragmalingvistika. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2008.
  • Hakimov M. O‘zbek tilida matn pragmatikasi. – Toshkent: Fan, 2013.
  • Yo‘ldoshev B. Badiiy matn lingvopoetikasi. – Toshkent: Fan, 2008.
Previous post Trend kitoblar.O‘qish madaniyatini o‘zgartirayotgan yangi davr
Next post O‘ZBEK TILIDA KELISHIK VA KO‘MAKCHILARNING PRAGMATIK XUSUSIYATLARI

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *