O‘zbek tilida taom nomlari yasalishining lingvistik asoslari

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.O’zbek tili va adabiyot kafedrasi o’qtuvchisi Ro’ziyev Qahramon.

Denov tadbirkorlik va pedagogika institutu.Filologiya fakulteti.4- bosqich talabasi Abduxalilova Robiyaxon.

Annotatsiya:

     Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi taom nomlarining yasalish xususiyatlari lingvistik jihatdan tahlil qilinadi. Taom nomlarining shakllanishida morfologik, leksik-semantik va sintaktik usullarning o‘rni yoritiladi. Shuningdek, milliy taom nomlarining etimologiyasi, ularning xalqning madaniyati, turmush tarzi va tarixiy taraqqiyoti bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida taom nomlari o‘zbek xalqining milliy tafakkuri va lingvomadaniy qarashlarini aks ettiruvchi muhim til birliklari ekanligi aniqlanadi.

Kalit so‘zlar:

     Taom nomlari, nominatsiya, leksika, semantika, morfologiya, so‘z yasalishi, lingvokulturologiya, milliy madaniyat, o‘zbek tili, etimologiya.

Kirish.

     Har bir xalqning milliy madaniyati, urf-odatlari va turmush tarzi uning tilida o‘z aksini topadi. Tilning leksik qatlamida xalqning kundalik hayoti bilan bog‘liq tushunchalar muhim o‘rin egallaydi. Ana shunday qatlamlardan biri taom nomlari hisoblanadi. O‘zbek xalqi qadimdan boy oshxona madaniyatiga ega bo‘lib, bu holat tilda ko‘plab taom nomlarining shakllanishiga sabab bo‘lgan. Taom nomlari nafaqat oziq-ovqat mahsulotlarini ifodalovchi birliklar, balki xalqning tarixiy tajribasi, milliy qadriyatlari va madaniy xotirasini saqlovchi lingvistik vositalar hamdir. Shu sababli ularning yasalish mexanizmlarini o‘rganish tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.

Taom nomlarining nominativ xususiyatlari.

    Tilshunoslikda nominatsiya voqelikdagi predmet va hodisalarga nom berish jarayoni sifatida talqin qilinadi. Taom nomlari ham nominativ birliklar bo‘lib, ular tayyorlanish usuli, tarkibi, shakli, rangi yoki iste’mol qilinish xususiyatiga ko‘ra nomlanadi.

Masalan:

* Osh – pishirish jarayoni bilan bog‘liq nom;

* Qovurma – qovurish usuli asosida yuzaga kelgan;

* Dimlama – dimlash usuli asosida nomlangan;

* Kabob – olovda pishiriladigan taom nomi;

* Manti – tarixiy o‘zlashma birlik.

Bunday nomlar taomning asosiy belgisini ifodalashi bilan xarakterlanadi.

Taom nomlarining morfologik yasalishi.

    O‘zbek tilida taom nomlari affiksatsiya orqali ham hosil qilinadi. Bunda fe’l negizlariga turli qo‘shimchalar qo‘shilib yangi nomlar yuzaga keladi.

Misollar:

* Qovur + ma → qovurma

* Dimla + ma → dimlama

* Qaynat + ma → qaynatma

* Suz + ma → suzma

* Bos + ma → bosma

“-ma” qo‘shimchasi taom nomlari hosil qilishda eng faol vositalardan biri hisoblanadi. Ushbu model orqali tayyorlash usuliga asoslangan ko‘plab nomlar yuzaga kelgan.

Taom nomlarining sintaktik usulda yasalishi.

    O‘zbek tilida ko‘plab taom nomlari birikma shaklida hosil bo‘ladi. Bunday birliklar sintaktik nominatsiya mahsuli hisoblanadi.

Misollar:

* Mastava sho‘rva

* Tovuq kabob

* Go‘shtli somsa

* Qatiqli osh

* Moshxo‘rda

Bunday nomlarda taomning tarkibi yoki asosiy komponenti ifodalanadi. Natijada nomning ma’nosi aniq va tushunarli bo‘ladi.

Taom nomlarining leksik-semantik xususiyatlari.

    Taom nomlari ma’no taraqqiyoti natijasida ham yuzaga keladi. Ayrim nomlar dastlab boshqa ma’noni ifodalagan bo‘lsa, keyinchalik taom nomiga aylangan.

Masalan:

* Halim

* Norin

* Chalop

* Sumalak

Bu nomlar xalqning tarixiy-madaniy tajribasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning ma’nosida milliy mentalitet aks etadi.

Taom nomlarining etimologik manbalari.

O‘zbek tilidagi taom nomlari turli manbalardan shakllangan:

Turkcha qatlam.

* Osh

* Qatiq

* Suzma

* Qovurma

Fors-tojik tilidan kirgan birliklar.

* Palov

* Kabob

* Sharbat

Arab tilidan kirgan birliklar.

* Halim

Mo‘g‘ul va boshqa tillardan o‘zlashgan birliklar.

* Manti

Bu holat o‘zbek xalqi tarixida turli xalqlar bilan madaniy aloqalarning mavjud bo‘lganligini ko‘rsatadi.

Taom nomlarining lingvomadaniy xususiyatlari.

    Taom nomlari xalqning milliy madaniyati bilan uzviy bog‘liqdir. Ayniqsa, ayrim taomlar marosimlar va bayramlarning ajralmas qismi hisoblanadi.

Masalan:

* Sumalak – Navro‘z bayramining ramzi;

* Osh – to‘y va marosimlarning asosiy taomi;

* Halim – qishki marosimlar bilan bog‘liq;

* Norin – mehmondo‘stlik belgisi.

Shuning uchun taom nomlari nafaqat lingvistik, balki madaniy birlik sifatida ham muhim ahamiyatga ega.

 Xulosa.

    O‘zbek tilidagi taom nomlari xalqning tarixiy taraqqiyoti, madaniyati va milliy tafakkuri bilan chambarchas bog‘liq holda shakllangan. Ular morfologik, sintaktik va leksik-semantik usullar orqali yasaladi. Taom nomlari tilning nominativ imkoniyatlarini namoyon etish bilan birga, xalqning lingvomadaniy dunyoqarashini ham aks ettiradi. Shu jihatdan taom nomlarini o‘rganish o‘zbek tilshunosligi va lingvokulturologiyasi uchun muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi.

 Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Hojiyev A. O‘zbek tili leksikologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1996.

2. Nurmonov A., Mahmudov N. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2001.

3. Mengliyev B. Hozirgi o‘zbek tili. – Toshkent: Tafakkur, 2018.

4. Mahmudov N. Til va madaniyat. – Toshkent: Ma’naviyat, 2013.

5. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining etimologik lug‘ati. – Toshkent: Universitet, 2000.

6. Begmatov E. O‘zbek tili leksikasi taraqqiyoti. – Toshkent: Fan, 1985.

7. Mirzayev T. O‘zbek xalq madaniyati va til. – Toshkent: Fan, 2008.

8. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildlik. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2020.

Previous post  “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonida makon tasvirining badiiy va semantik xususiyatlari
Next post Omon Muxtor ijodida fonetik vositalar va lug‘aviy birliklarning badiiy-estetik vazifalari

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *