“Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonida makon tasvirining badiiy va semantik xususiyatlari

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.O’zbek tili va adabiyot kafedrasi katta o’qtuvchisi Saitova Nilufar.

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.Filologiya fakulteti 4- kurs talabasi Nurxonova Muhayyo.

Annotatsiya:

     Mazkur maqolada o‘zbek xalq og‘zaki ijodining yirik namunalaridan biri bo‘lgan “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonida makon tasvirining badiiy va semantik xususiyatlari tadqiq etiladi. Folklorshunoslik va adabiyotshunoslikda makon tushunchasining nazariy talqinlari yoritilib, epik dostonlarda makonning poetik vazifalari tahlil qilinadi. Shuningdek, doston voqealarida real va mifologik makonlarning uyg‘unlashuvi, qahramon shakllanishidagi funksional ahamiyati hamda makon tasvirlari orqali milliy-madaniy va ijtimoiy semantikaning ifodalanish usullari ilmiy asosda yoritiladi.

Kalit so‘zlar:

     Makon, folklor, doston, Go‘ro‘g‘li, poetika, semantika, mifologik makon, real makon, qahramon, milliy madaniyat.

 Kirish.

     O‘zbek xalq og‘zaki ijodida doston janri xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy qadriyatlari va estetik qarashlarini o‘zida mujassam etgan muhim badiiy hodisa hisoblanadi. Ayniqsa, “Go‘ro‘g‘li” turkum dostonlari xalq qahramonligi, vatanparvarlik va adolat g‘oyalarini aks ettirishi bilan ajralib turadi. Ushbu turkumning asosiy dostonlaridan biri bo‘lgan “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostoni qahramonning dunyoga kelishi va shakllanishi bilan bog‘liq voqealarni tasvirlaydi. Asarning badiiy mukammalligini ta’minlovchi muhim unsurlardan biri makon tasviridir. Makon badiiy asarning kompozitsion va semantik tuzilmasida muhim o‘rin tutadi. U nafaqat voqealar kechadigan joyni, balki qahramon xarakteri, xalq dunyoqarashi va muallif estetik idealini ifodalovchi vosita vazifasini ham bajaradi. Shu sababli “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonida makon tizimini o‘rganish folklorshunoslik va adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan muhim ilmiy ahamiyatga ega.

 Asosiy qism.

     Folklorshunoslik va adabiyotshunoslikda makon badiiy voqelikning muhim kategoriyalaridan biri sifatida talqin qilinadi. Folklor asarlarida makon xalqning mifologik tasavvurlari, tarixiy xotirasi va etnik qarashlari bilan uzviy bog‘langan holda namoyon bo‘ladi. Dostonlarda tasvirlangan tog‘lar, cho‘llar, g‘orlar, qal’alar va yurtlar oddiy geografik obyekt emas, balki muayyan ramziy ma’noga ega badiiy birliklar hisoblanadi. “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonida makon tizimi murakkab poetik tuzilishga ega. Asarda real va mifologik makonlar o‘zaro uyg‘unlashgan holda tasvirlanadi. Xususan, Go‘ro‘g‘lining dunyoga kelishi bilan bog‘liq voqealar g‘or va qabriston singari makonlar bilan aloqador holda beriladi. Ushbu makonlar qadimiy mifologik tasavvurlarda muqaddas joy sifatida qaralgan. G‘or obrazi yangi hayotning boshlanishi, qayta tug‘ilish va ilohiy himoya ramzi sifatida talqin qilinadi. Shu bois qahramonning aynan g‘orda tug‘ilishi uning kelajakdagi favqulodda taqdiriga ishora qiladi. Dostondagi makonlarning yana bir muhim xususiyati ularning qahramon shakllanishidagi funksional rolidir. Go‘ro‘g‘li turli makonlarda harakatlanar ekan, uning xarakteri ham bosqichma-bosqich rivojlanib boradi. Qahramonning bolalik davri bilan bog‘liq makonlar uning kelajakdagi jasorati uchun zamin yaratadi. Keyinchalik cho‘l, tog‘ va jang maydonlari qahramonning mardlik, chidamlilik va adolatparvarlik kabi sifatlarini namoyon etishga xizmat qiladi. Epik dostonlar poetikasida qahramonning bir makondan ikkinchi makonga o‘tishi uning ma’naviy o‘sishini ifodalovchi muhim vosita hisoblanadi. “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonida ham aynan shunday qonuniyat kuzatiladi. Har bir yangi makon qahramon uchun sinov vazifasini bajaradi. Sinovlardan muvaffaqiyatli o‘tgan qahramon asta-sekin xalq himoyachisi darajasiga ko‘tariladi.

     “Go‘ro‘g‘li” turkumidagi markaziy makonlardan biri Chambil hisoblanadi. Chambil dostonda ideal jamiyat timsoli sifatida tasvirlanadi. Bu yerda adolat, erkinlik va xalq manfaatlari ustuvor hisoblanadi. Shu sababli Chambil obrazi nafaqat geografik hudud, balki xalqning asriy orzu-intilishlarini ifodalovchi ramziy makon sifatida ham ahamiyat kasb etadi. Doston makonlari orqali milliy-madaniy qadriyatlar ham o‘z ifodasini topgan. Asarda tasvirlangan tog‘lar, yaylovlar, sahrolar va qishloqlar turkiy xalqlarning tarixiy yashash muhiti bilan bog‘liq holda beriladi. Bu esa asarning milliy ruhini kuchaytiradi. Ayniqsa, vatan va yurt tushunchalari makon tasvirlari orqali chuqur ifodalanadi. Qahramonning o‘z yurti uchun kurashishi, xalq manfaatlarini himoya qilishi makonning ijtimoiy va ma’naviy mazmunini yanada boyitadi. Dostondagi makon tasvirlari semantik jihatdan ham rang-barangdir. G‘or – tug‘ilish va yangilanish timsoli, tog‘ – qudrat va matonat ramzi, cho‘l – sinov va mashaqqat belgisi, Chambil esa adolat va erkinlik makoni sifatida namoyon bo‘ladi. Shu tariqa har bir makon o‘ziga xos ramziy ma’noga ega bo‘lib, asarning g‘oyaviy mazmunini ochishga xizmat qiladi.

Xulosa.

     “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostoni tahlili shuni ko‘rsatadiki, makon tasviri asarning badiiy tuzilishida muhim o‘rin egallaydi. Dostonda real va mifologik makonlar o‘zaro uyg‘unlashib, qahramonning favqulodda tabiatini ochishga xizmat qiladi. Makon qahramonning shakllanish jarayonini belgilovchi, syujet rivojini ta’minlovchi hamda xalqning milliy-madaniy qadriyatlarini ifodalovchi muhim poetik vosita hisoblanadi. Shuningdek, doston makonlari chuqur semantik mazmunga ega bo‘lib, xalqning tarixiy xotirasi, ijtimoiy ideallari va estetik qarashlarini aks ettiradi. Shu jihatdan “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonida makon tasviri asarning g‘oyaviy-badiiy mohiyatini yuzaga chiqaruvchi asosiy komponentlardan biri sifatida namoyon bo‘ladi.

 Foydalanilgan adabiyotlar.

1. Mirzayev T. Go‘ro‘g‘li turkumi dostonlari poetikasi. – Toshkent: Fan, 2008.

2. Jo‘rayev M. Folklorshunoslik asoslari. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2017.

3. Safarov O. O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi. – Toshkent: Musiqa, 2010.

4. Imomov K. O‘zbek folklori nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2011.

5. Baxtin M. Voprosy literatury i estetiki. – Moskva, 1975.

6. Lotman Yu.M. Struktura xudojestvennogo teksta. – Moskva, 1970.

7. Go‘ro‘g‘li. O‘zbek xalq dostonlari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1967.

Previous post «KELIN SALOM «JANRINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI.
Next post O‘zbek tilida taom nomlari yasalishining lingvistik asoslari

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *