«KELIN SALOM «JANRINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI.

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. Ona tili va adabiyot kafedrasi katta o’qituvchisi Saitova Nilufar.

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya fakulteti. 4- bosqich talabasi Pardayeva Gulshan Zafarjonovna

Annotatsiya:

     Mazkur maqolada o‘zbek xalq og‘zaki ijodining muhim marosim qo‘shiqlaridan biri bo‘lgan “Kelin salom” janrining shakllanishi, badiiy-estetik xususiyatlari, marosimdagi o‘rni hamda ijtimoiy-ma’naviy ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, janrning poetik tuzilishi, ijro usullari va xalq an’analarini saqlashdagi roli ilmiy jihatdan yoritiladi. “Kelin salom” qo‘shiqlarining xalq madaniyatidagi o‘rni, milliy qadriyatlarni avloddan avlodga yetkazishdagi ahamiyati ham ko‘rib chiqiladi.

Kalit so‘zlar:

     Kelin salom, marosim folklori, xalq og‘zaki ijodi, an’anaviy qo‘shiqlar, to‘y marosimi, milliy qadriyatlar, folklorshunoslik, poetika, marosim qo‘shiqlari.

Kirish.

     O‘zbek xalq og‘zaki ijodi asrlar davomida shakllanib, xalqning ma’naviy dunyosi, urf-odatlari va an’analarini o‘zida mujassam etib kelgan. Marosim folklori xalq hayotining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, unda inson hayotidagi muhim voqealar bilan bog‘liq qo‘shiqlar va marosimlar aks etadi. Shunday janrlardan biri “Kelin salom” hisoblanadi. Mazkur janr o‘zbek to‘y marosimlarining ajralmas qismi bo‘lib, kelinning yangi oilaga kirib kelishi munosabati bilan ijro etiladi. “Kelin salom” xalqning oilaviy qadriyatlari, kattalarga hurmat, qarindoshlik munosabatlari va odob-axloq me’yorlarini ifodalovchi marosim qo‘shig‘i sifatida alohida ahamiyat kasb etadi.

Kelin salom janrining shakllanishi va taraqqiyoti.

     “Kelin salom” qadimiy marosim qo‘shiqlaridan biri bo‘lib, uning ildizlari uzoq tarixiy davrlarga borib taqaladi. Folklorshunos olimlarning fikricha, mazkur janr oilaviy-maishiy marosimlar bilan chambarchas bog‘liq holda shakllangan. To‘y marosimida yangi kelinning kuyov tomon qarindoshlari va mahalla ahli bilan tanishtirilishi jarayonida ijro etiladigan ushbu qo‘shiq asta-sekin mustaqil folklor janri sifatida rivojlangan. Janrning asosiy vazifasi kelinni yangi muhitga moslashtirish, uni oila a’zolari bilan tanishtirish hamda hurmat-ehtirom ko‘rsatish an’analarini targ‘ib qilishdan iboratdir.

Kelin salom janrining o‘ziga xos xususiyatlari.

1. Marosimiylik xususiyati. “Kelin salom” avvalo marosim qo‘shig‘i hisoblanadi. U muayyan vaziyatda – to‘y marosimining kelin tushirish bosqichida ijro etiladi. Shu jihati bilan u boshqa folklor janrlaridan farqlanadi. Qo‘shiqning mazmuni va ijro shakli marosim talablariga mos ravishda shakllangan.

2. Jamoaviy ijro usuli. Mazkur janrning muhim belgilaridan biri jamoaviylikdir. Qo‘shiq odatda maxsus ijrochi yoki baxshi tomonidan kuylanadi, marosim ishtirokchilari esa uni tinglaydi yoki ayrim hollarda jo‘r bo‘lishadi. Bu holat xalq ijodining kollektiv xarakterini namoyon etadi.

3. Hurmat va ehtirom g‘oyasi. “Kelin salom” qo‘shiqlarining asosiy mazmuni kattalarga hurmat ko‘rsatish g‘oyasiga asoslanadi. Qo‘shiq davomida kelin kuyovning ota-onasi, qarindoshlari, mahalla oqsoqollari va boshqa yoshi ulug‘ insonlarga ta’zim qiladi. Bu orqali xalqning odob-axloq me’yorlari namoyon bo‘ladi.

4. Poetik tuzilishining soddaligi. Janrning poetik tili xalqona va sodda bo‘lib, keng omma tomonidan oson qabul qilinadi. Qo‘shiqlarda takrorlar, murojaatlar, duo va tilaklar ko‘p uchraydi. Bu esa uning ta’sirchanligini oshiradi.

5. Tarbiyaviy ahamiyati. “Kelin salom” nafaqat marosim elementi, balki tarbiyaviy vosita hamdir. Unda yosh kelinga oiladagi o‘rni, kattalarga munosabat, oilaviy mas’uliyat va odob qoidalari haqida ma’naviy saboqlar beriladi.

6. Milliy qadriyatlarning ifodalanishi. Janrda o‘zbek xalqining milliy urf-odatlari, oilaviy munosabatlari va ma’naviy qadriyatlari aks etadi. Shu sababli “Kelin salom” xalqning etnografik merosi sifatida ham katta ahamiyatga ega.

Kelin salom qo‘shiqlarining badiiy xususiyatlari.

     “Kelin salom” qo‘shiqlarida badiiy tasvir vositalari keng qo‘llanadi. Jumladan:

* takrorlar;

* epitetlar;

* duo va olqishlar;

* murojaat shakllari;

* xalqona iboralar.

Masalan, qo‘shiqlarda kelinning baxtli bo‘lishi, oilaning farovonligi va avlodlarning ko‘payishi haqida ezgu tilaklar bildiriladi. Bu esa asarning emotsional ta’sir kuchini oshiradi.

Janrning bugungi kundagi ahamiyati.

     Globallashuv sharoitida milliy qadriyatlarni asrash va rivojlantirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. “Kelin salom” janri bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Aksincha, u milliy o‘zlikni anglash, yosh avlodni an’analar ruhida tarbiyalash va madaniy merosni saqlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Hozirgi zamon to‘y marosimlarida ham “Kelin salom” an’anasi davom ettirilmoqda. Ayrim hududlarda uning ijro shakllari zamonaviylashgan bo‘lsa-da, mazmun va mohiyat jihatidan xalqona ruh saqlanib qolgan.

Xulosa.

     Xulosa qilib aytganda, “Kelin salom” o‘zbek marosim folklorining muhim janrlaridan biri hisoblanadi. Uning asosiy xususiyatlari marosimiylik, jamoaviylik, hurmat va ehtirom g‘oyalarining ustuvorligi, poetik soddalik hamda tarbiyaviy ahamiyat bilan belgilanadi. Mazkur janr xalqning asrlar davomida shakllangan ma’naviy qadriyatlarini o‘zida mujassam etgan bo‘lib, milliy madaniyatning ajralmas qismi sifatida bugungi kunda ham yashab kelmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar.

1. Mirzayev T., Musaqulov A., Sarimsoqov B. «O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi.»– Toshkent: O‘qituvchi, 2010.

2. Jo‘rayev M. «Folklorshunoslik asoslari.»– Toshkent: Fan, 2009.

3. Imomov K. «O‘zbek folklori.»– Toshkent: Tafakkur, 2016.

4. Sarimsoqov B. «O‘zbek marosim folklori.»– Toshkent: Fan, 1986.

5. Ashurov O. «O‘zbek xalq marosimlari va qo‘shiqlari.» – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2014.

6. O‘zbek xalq ijodi. Ko‘p jildlik nashr. – Toshkent: Fan.

7. Karimov S. «Folklor va etnografiya masalalari.» – Toshkent, 2018.

Previous post Kitobxonlik – taraqqiyot va ma’naviyat poydevor.
Next post  “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonida makon tasvirining badiiy va semantik xususiyatlari

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *