Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. O’zbek tili va adabiyot kafedrasi o’qituvchisi Amirqulov Sanjar.
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.Filologiya fakulteti 4- bosqich talabasi Mengnorova Muxlisa.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada zamonaviy o‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Omon Muxtor ijodida fonetik vositalar hamda lug‘aviy birliklarning badiiy-estetik vazifalari tahlil qilinadi. Adib asarlarida tovush takrori, alliteratsiya, assonans, ritmik ohangdorlik kabi fonetik vositalarning badiiy matn mazmunini ochishdagi o‘rni yoritiladi. Shuningdek, yozuvchining lug‘at boyligi, sinonimlar, antonimlar, tarixiy va shevaga oid so‘zlardan foydalanish mahorati ham ilmiy jihatdan baholanadi. Tadqiqot natijasida Omon Muxtor asarlarida fonetik va leksik vositalar badiiy tasvirning ta’sirchanligini oshirish, qahramonlar ruhiyati va milliy koloritni ifodalashning muhim omili ekanligi aniqlanadi.
Kalit so‘zlar:
Omon Muxtor, fonetik vositalar, alliteratsiya, assonans, lug‘aviy birliklar, sinonimlar, badiiy uslub, estetik vazifa, badiiy matn, til va uslub.
Kirish.
O‘zbek adabiyotining taraqqiyotida Omon Muxtorning o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi. Adib o‘zining romanlari, qissalari, hikoyalari va publitsistik asarlari orqali milliy adabiyotimizning boyishiga katta hissa qo‘shgan. Yozuvchi ijodining muhim jihatlaridan biri uning til imkoniyatlaridan mahorat bilan foydalanishidir. Badiiy asarning estetik qimmati ko‘p jihatdan til vositalarining o‘rinli qo‘llanishiga bog‘liq bo‘lib, Omon Muxtor asarlarida fonetik va lug‘aviy vositalar alohida badiiy yuk tashiydi. Tilning fonetik va leksik qatlamlari yozuvchi uslubini shakllantiruvchi asosiy omillardan hisoblanadi. Ayniqsa, badiiy matnda tovushlarning uyg‘unligi, ohangdorligi hamda so‘zlarning ma’noviy imkoniyatlari obraz yaratish va muallif g‘oyasini ifodalashda muhim rol o‘ynaydi.
Omon Muxtor ijodida fonetik vositalarning badiiy-estetik vazifalari.
Fonetik vositalar badiiy matnning musiqiyligini, ta’sirchanligini va obrazliligini ta’minlaydi. Omon Muxtor asarlarida fonetik birliklar voqelikni yanada jonli va hissiy ifodalashga xizmat qiladi.
Alliteratsiyaning qo‘llanilishi.
Alliteratsiya bir xil undosh tovushlarning takrorlanishi orqali yuzaga keladigan uslubiy hodisadir. Omon Muxtor asarlarida alliteratsiya qahramonlarning ruhiy kechinmalarini kuchaytirish, voqea dinamikasini oshirish hamda tasvirga emotsional bo‘yoq berish vazifasini bajaradi. Masalan, shamolning shiddatini tasvirlashda “sh”, “s”, “z” tovushlarining takror qo‘llanishi tabiiy shovqin taassurotini uyg‘otadi. Bu esa kitobxonni voqea markaziga olib kiradi va tasvirning ta’sirchanligini kuchaytiradi.
Assonansning estetik ahamiyati.
Assonans unli tovushlarning takrorlanishiga asoslangan fonetik vosita bo‘lib, Omon Muxtor asarlarida lirik kayfiyat yaratishda muhim o‘rin tutadi. Muallif ayniqsa “a”, “o”, “u” unlilarining takrori orqali kenglik, iztirob yoki sokinlik holatlarini ifodalaydi. Bunday fonetik uyg‘unlik matnning ritmik tuzilishini boyitib, badiiy nutqning musiqiyligini ta’minlaydi. Natijada kitobxon asar mazmunini nafaqat anglaydi, balki his qiladi.
Tovush takrori va emotsional-ekspressivlik.
Omon Muxtor qahramonlarning ruhiy holatini aks ettirishda tovush takrorlaridan samarali foydalanadi. Qo‘rquv, iztirob, hayajon, quvonch kabi holatlar ayrim tovushlarning takrorlanishi orqali kuchaytiriladi. Masalan, qisqa va keskin undoshlarning ketma-ket qo‘llanishi dramatik vaziyatlarni ifodalasa, cho‘ziq unlilar lirizm va mulohazakorlikni kuchaytiradi. Shu tariqa fonetik vositalar badiiy matnning emotsional ta’sir kuchini oshiradi.
Ritm va intonatsiya.
Omon Muxtor nasriy asarlarida ham she’riy ohang sezilib turadi. Jumlalar tuzilishidagi muvozanat, sintaktik parallelizm va takrorlar matnga o‘ziga xos ritm bag‘ishlaydi. Bu ritm asar g‘oyasining o‘quvchi ongiga chuqurroq singishiga xizmat qiladi.
Omon Muxtor ijodida lug‘aviy birliklarning badiiy-estetik vazifalari.
Yozuvchi uslubining eng muhim jihatlaridan biri uning boy lug‘at zaxirasidan unumli foydalanishidir. Omon Muxtor asarlarida xalqona iboralar, tarixiy so‘zlar, sheva elementlari, sinonim va antonimlar keng qo‘llanadi.
Sinonimlarning uslubiy imkoniyatlari.
Sinonimlar badiiy matnning ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. Omon Muxtor bir ma’noni ifodalovchi turli so‘zlardan foydalanib, nutqning takroriyligini kamaytiradi va tasvirning rang-barangligini ta’minlaydi. Masalan, “g‘am”, “iztirob”, “alam”, “hasrat” kabi sinonimik qatorlar qahramon ruhiyatining turli qirralarini ifodalash imkonini beradi. Bu esa badiiy obrazning psixologik chuqurlashuviga yordam beradi.
Antonimlarning badiiy funksiyasi.
Antonimlar qarama-qarshi tushunchalarni ifodalash orqali asar konfliktini kuchaytiradi. Omon Muxtor asarlarida “yaxshilik-yomonlik”, “haqiqat-yolg‘on”, “nur-zulmat” kabi antonimik juftliklar falsafiy mazmun yaratishda muhim vosita hisoblanadi. Qarama-qarshi ma’nolarning to‘qnashuvi asar g‘oyasining ochilishiga xizmat qiladi hamda voqealar rivojiga dramatizm bag‘ishlaydi.
Tarixiy va arxaik so‘zlarning qo‘llanilishi.
Adib tarixiy mavzudagi asarlarida davr ruhini tiklash maqsadida tarixiy va arxaik so‘zlardan keng foydalanadi. Bunday birliklar asarga milliylik va tarixiylik ruhini olib kiradi. Tarixiy leksika orqali o‘quvchi tasvirlanayotgan davr muhitini aniqroq tasavvur qiladi. Natijada asarning badiiy ishonchliligi ortadi.
Shevaga oid birliklarning o‘rni.
Omon Muxtor qahramonlarning individual nutqini yaratishda shevaga oid so‘zlardan foydalanadi. Bu usul obrazlarni hayotiy va tabiiy ko‘rsatishga xizmat qiladi. Sheva elementlari nafaqat qahramon xarakterini ochadi, balki asarning milliy koloritini ham kuchaytiradi. Shu jihatdan ular muhim estetik vosita sifatida namoyon bo‘ladi.
Frazeologik birliklarning uslubiy xususiyatlari.
Frazeologizmlar xalq tafakkuri va hayotiy tajribasining mahsuli hisoblanadi. Omon Muxtor asarlarida iboralar, maqollar va matallar qahramonlar nutqini jonlantirish, milliy ruhni kuchaytirish hamda fikrning obrazli ifodasini ta’minlashga xizmat qiladi. Masalan, xalq orasida keng qo‘llanadigan iboralarning o‘rinli ishlatilishi nutqning tabiiyligi va ta’sirchanligini oshiradi.
Fonetik va leksik vositalarning o‘zaro uyg‘unligi.
Omon Muxtor ijodining muhim xususiyatlaridan biri fonetik va leksik vositalarning o‘zaro uyg‘un holda qo‘llanishidir. Muallif ma’lum bir kayfiyat yoki obraz yaratishda nafaqat so‘z ma’nolaridan, balki ularning tovush tarkibidan ham unumli foydalanadi. Masalan, qayg‘uli holatlarni ifodalovchi leksik birliklar ko‘pincha cho‘ziq va jarangdor tovushlar bilan birga kelib, hissiy ta’sirni kuchaytiradi. Aksincha, keskin dramatik vaziyatlarda qattiq undoshlar va qisqa jumlalar qo‘llanib, voqea tarangligini oshiradi. Shunday qilib, fonetik va leksik vositalarning uyg‘unligi yozuvchi uslubining betakrorligini ta’minlaydi.
Xulosa.
Omon Muxtor o‘zbek adabiyotida til imkoniyatlaridan yuksak mahorat bilan foydalangan ijodkorlardan biridir. Uning asarlarida fonetik vositalar matnning musiqiyligi va emotsional ta’sirchanligini oshirsa, lug‘aviy birliklar badiiy tasvirning mazmundorligi va obrazliligini ta’minlaydi. Alliteratsiya, assonans, tovush takrori, ritmik qurilish kabi fonetik vositalar yozuvchi uslubining muhim belgilaridan hisoblanadi. Sinonimlar, antonimlar, tarixiy va shevaga oid birliklar, frazeologizmlar esa asarlarning milliy ruhini va estetik qimmatini yuksaltiradi. Natijada Omon Muxtor ijodida fonetik va leksik vositalar badiiy-estetik vazifalarni samarali bajarib, yozuvchi uslubining o‘ziga xosligini namoyon etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Omon Muxtor. *Ming bir qiyofa*. – Toshkent: Sharq, 2012.
2. Omon Muxtor. *Ayollar mamlakati va saltanati*. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2015.
3. Omon Muxtor. *Ffu*. – Toshkent: Sharq, 2008.
4. Mirzayev T. *O‘zbek tili stilistikasi*. – Toshkent: O‘qituvchi, 2004.
5. Begmatov E. *Hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik qatlamlari*. – Toshkent: Fan, 1985.
6. Shomaqsudov A., Rasulov I. *O‘zbek tili stilistikasi*. – Toshkent: O‘qituvchi, 1990.
7. Yo‘ldoshev B. *Badiiy matn lingvopoetikasi*. – Toshkent: Fan, 2008.
8. Mahmudov N. *Til va uslub*. – Toshkent: Ma’naviyat, 2013.
9. Nurmonov A. *O‘zbek tilshunosligi tarixi*. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002.
10. Qo‘ng‘urov R. *Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari*. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992.