O’zbek tilidagi modal so’zlarning lisoniy-nutqiy xususiyatlari.

              Filologiya va tillarni o’qitish o’zbek tili yo’nalishi 404- guruh talabasi Eshmo’minova Surayyo

   Annotatsiya:

Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi modal so‘zlarning lisoniy va nutqiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Modal so‘zlarning semantik guruhlari, grammatik va sintaktik xususiyatlari yoritilib, ularning nutq jarayonidagi pragmatik, emotsional-ekspressiv vazifalari ochib beriladi. Shuningdek, modal birliklarning kontekstga bog‘liqligi hamda og‘zaki va yozma nutqdagi qo‘llanish farqlari misollar asosida izohlanadi. Tadqiqot natijalari modal so‘zlarning nutq madaniyatini shakllantirishdagi muhim o‘rnini ko‘rsatadi.

    Kalit so‘zlar:

modal so‘zlar, modallik, lisoniy xususiyat, nutqiy xususiyat, semantika, sintaksis, pragmatika, emotsional-ekspressivlik, o‘zbek tili, nutq madaniyati.

    Til inson tafakkurining eng muhim ifoda vositasi bo‘lib, unda nafaqat obyektiv borliq, balki so‘zlovchining subyektiv munosabati ham aks etadi. Ana shu subyektiv munosabatni ifodalovchi vositalardan biri — modal so‘zlardir. O‘zbek tilida modal so‘zlar nutqning mazmuniy nozikliklarini ochib berishda, fikrga baho berishda va uni turli emotsional-ekspressiv ranglar bilan boyitishda muhim o‘rin tutadi. Ushbu maqolada modal so‘zlarning lisoniy (til tizimidagi) va nutqiy (amalda qo‘llanishdagi) xususiyatlari tahlil qilinadi.

Modal so‘zlar tushunchasi:

Modal so‘zlar — bu so‘zlovchining bayon qilinayotgan fikrga munosabatini, ishonch darajasini, taxminini, zarurligini yoki istagini bildiruvchi mustaqil yoki yordamchi birliklardir. Masalan: albatta, ehtimol, balki, shubhasiz, kerak, lozim kabi so‘zlar modal ma’noni ifodalaydi.

Modal so‘zlarning lisoniy xususiyatlari:

• Semantik xususiyatlari.

Modal so‘zlar quyidagi ma’no guruhlariga bo‘linadi:

• Ishonch bildiruvchi: albatta, shubhasiz, darhaqiqat.

• Taxmin bildiruvchi: ehtimol, balki, chamasi.

• Zarurat bildiruvchi: kerak, lozim, shart.

• Istak va buyruq ohangi: mayli, keling, bo‘lsin.

Grammatik xususiyatlari:

Modal so‘zlar ko‘pincha o‘zgarmas bo‘ladi, ya’ni ular kelishik, son, egalik kabi grammatik kategoriyalarni qabul qilmaydi. Ba’zi hollarda ular kesim tarkibida yoki gap boshida mustaqil holda keladi:

Ehtimol, u bugun kelmas.

U kelishi kerak.

Sintaktik xususiyatlari:

Modal so‘zlar gapda turli sintaktik vazifalarda keladi:

• Kirish so‘z sifatida: Albatta, bu ishni bajaraman.

• Kesim tarkibida: Bu masala hal qilinishi kerak.

• Modal so‘zlarning nutqiy xususiyatlari

Pragmatik vazifasi:

Nutqda modal so‘zlar so‘zlovchining fikrga munosabatini aniq ifodalab, tinglovchiga ta’sir ko‘rsatadi. Ular orqali ishonch, ikkilanish yoki qat’iyat darajasi seziladi.

Kontekstga bog‘liqligi:

Modal so‘zlarning ma’nosi nutq vaziyatiga qarab o‘zgarishi mumkin. Masalan, balki so‘zi ba’zan oddiy taxminni, ba’zan esa yumshatilgan rad etishni bildiradi.

Emotsional-ekspressivlik:

Modal so‘zlar nutqqa hissiy rang beradi:

• Albatta! — qat’iy ishonch.

• Balki… — ikkilanish, ehtiyotkorlik.

• Og‘zaki va yozma nutqdagi farqi.

Og‘zaki nutqda modal so‘zlar ko‘proq qo‘llanib, intonatsiya bilan boyitiladi. Yozma nutqda esa ular fikrni aniqroq va mantiqiy ifodalash uchun xizmat qiladi.

Modal so‘zlarning diskursiv (matn ichidagi) roli

So‘nggi lingvistik tadqiqotlarda modal so‘zlar faqat gap darajasida emas, balki butun matn (diskurs) tuzilishida ham muhim vosita sifatida qaralmoqda. Ular matn qismlari o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqlikni ta’minlaydi va muallif pozitsiyasini aniq ko‘rsatadi. Masalan: Demak, bu masala chuqur o‘rganilishi kerak.Bu yerda demak so‘zi xulosa chiqarish vazifasini bajarib, matnning mantiqiy yakuniga xizmat qiladi.

Modal so‘zlar va evidensiallik:

Zamonaviy tilshunoslikda modal so‘zlar evidensiallik (axborot manbasini ko‘rsatish) bilan ham bog‘liq holda o‘rganilmoqda.

• Aytishlaricha, u kelibdi.

• Ko‘rinishidan, ishlar yaxshi ketmoqda.

Bu kabi birliklar orqali so‘zlovchi axborotni bevosita emas, balki bilvosita manbadan olganini bildiradi.

Modal so‘zlarning stilistik xususiyatlari:

Turli uslublarda modal so‘zlarning qo‘llanish darajasi farqlanadi:

Ilmiy uslubda: ehtimol, demak, shubhasiz kabi mantiqiy modal birliklar ko‘proq ishlatiladi.

Publitsistik uslubda: albatta, darhaqiqat kabi ta’sirchan modal so‘zlar ustun.

Badiiy uslubda: balki, chamasi, go‘yo kabi emotsional rangdor birliklar keng qo‘llanadi.

Modal so‘zlar va intonatsiya:

Ayniqsa og‘zaki nutqda modal so‘zlarning ma’nosi intonatsiya orqali kuchayadi yoki o‘zgaradi:

• Albatta. (oddiy tasdiq)

• Albatta?! (hayrat yoki shubha aralash tasdiq)

Shuning uchun modal birliklarni faqat yozma shaklda emas, fonetik jihatdan ham o‘rganish muhimdir.

Modal so‘zlarning grammatiklashuvi:

Ba’zi modal so‘zlar tarixan mustaqil so‘zlardan kelib chiqqan bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan yordamchi birliklarga aylangan. Bu jarayon grammatiklashuv deb ataladi: kerak (aslida “ehtiyoj” ma’nosidan kelib chiqqan) → zarurat bildiruvchi modal birlik lozim → majburiyat ifodalaydi. Bu hodisa tilning rivojlanish dinamikasini ko‘rsatadi.

Modal so‘zlar va nutq madaniyati:

Modal so‘zlardan o‘rinli foydalanish nutqning aniqligi va ta’sirchanligini oshiradi. Ammo ularni ortiqcha ishlatish nutqni cho‘zib yuborishi yoki noaniqlikka olib kelishi mumkin. Masalan: Ehtimol, balki, chamasi u kelar — ortiqcha modal yuklama mavjud.Optimal variant: Ehtimol, u kelar.

                                XULOSA

O‘zbek tilidagi modal so‘zlar til tizimining muhim qatlamlaridan biri bo‘lib, ular orqali so‘zlovchining subyektiv munosabati ifodalanadi. Ularning lisoniy xususiyatlari semantik, grammatik va sintaktik jihatdan namoyon bo‘lsa, nutqiy xususiyatlari pragmatik, emotsional va kontekstual jihatlarda ko‘zga tashlanadi. Modal so‘zlarni chuqur o‘rganish nutq madaniyatini rivojlantirish, fikrni aniq va ta’sirchan ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi.

            FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1.Rahmatullayev, Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Universitet nashriyoti, 2010.

2.Nurmonov, A., Mahmudov, N. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. – Toshkent: Fan, 2012.

3.Mahmudov, N. Til va nutq. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.

4.Abdurahmonov, G‘. O‘zbek tilining grammatikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1996.

5.Hojiyev, A. O‘zbek tili grammatikasi (morfologiya). – Toshkent: O‘qituvchi, 1983.

6.Sayfullayeva, R., Mengliyev, B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2015.

7.Yuldashev, B. Nutq madaniyati asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2018.

8.Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003.

9.Palmer, F. R. Mood and Modality. – Cambridge: Cambridge University Press, 2001.

Previous post Raqamli olam va kitob mutolaasi.
Next post Davlat tilining jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *