Sun’iy intelektning o’zbek tilini o’qitishdagi o’rni

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.Filologiya va tillarni o‘qitish; o‘zbek tili kafedrsining katta o‘qtuvchisi Qahramon Roʻziyev

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya va tillarni o‘qitish: o‘zbek tili yo‘nalishi 3-bosqich 303-guruh talabalari: Muhiddinova Sevara Nuriddin qizi, Xolboʻtayeva  Orzigul Saidmurod qizi

Annotatsiya.Ushbu tezisda sun’iy intelekt texnologiyalarining o’zbek tilini o’qitish jarayonidagi o’rni , ahamiyati va amaliy imkoniyatlari tahlil qilinadi. Duolingo, Memrise, Else Speak kabi sun’iy intelektga asoslangan platformalarning tillarni o’qitishdagi ahamiyati , ko’rsatkichlari ko’rib chiqiladi. Tezisda ushbu texnologiyalar yordamida ta’lim tizimini yaxshilash, talaffuzni rivojlantirish,grammatik xatolarni aniqlash va fikr-mulohazalarni oydinlashtish yo’llari ochib berilgan . Hamda o’zbek tili uchun maxsus yaratiladigan “ kelajak sun’iy intelekti” imkoniyatlari yoritiladi.

Kalit so’zlar.Sun’iy intelekt , til platformalari, interaktivlik,differensial ta’lim, milliy til, kelajak sun’iy intelekti

Bugungi kunda sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim sohasiga chuqur kirib kelmoqda. Ayniqsa, til o‘rganish jarayonida ular  kuchli yordamchi vositaga aylandi. Til o‘qituvchisi endi nafaqat dars beruvchi, balki jarayonni boshqaruvchi va yo‘naltiruvchi sifatida ishlaydi. Sun’iy intellekt esa unga vaqtni tejash, samaradorlikni oshirish va individual yondashuvni kuchaytirishda ko‘mak beradi.Masalan, ChatGPT o‘qituvchiga qisqa vaqt ichida dars ishlanma, test savollari, dialoglar va ijodiy mashqlar tayyorlab berishi mumkin. Eng muhimi, bu vosita o‘qituvchining ijodkorligini cheklamaydi, aksincha, yangi g‘oyalar manbai bo‘lib xizmat qiladi. Interaktivlikni oshirishda ham sun’iy intellekt asosidagi ilovalar muhim rol o‘ynaydi. Duolingo va Memrise kabi platformalar o‘yin uslubidagi mashqlar, qisqa videolar va takrorlash tizimi orqali o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi. O‘qituvchi ushbu platformalardan uy vazifasi sifatida foydalanishi yoki dars jarayonini boyitish uchun ulardan ilhom olishi mumkin. Bu esa darsning bir xil va zerikarli bo‘lib qolishining oldini oladi.Talaffuzni rivojlantirish masalasida esa Elsa Speak kabi ilovalar alohida ahamiyatga ega. Ular o‘quvchilarning nutqidagi xatolarni aniqlab, aniq tavsiyalar beradi. Natijada o‘qituvchi har bir o‘quvchining talaffuzini alohida va uzoq vaqt davomida tekshirib chiqishga majbur bo‘lmaydi. Bu esa dars vaqtini yanada samarali taqsimlash imkonini beradi. Eng muhimi, sun’iy intellekt individual yondashuvni kuchaytiradi. Har bir o‘quvchining o‘zlashtirish sur’ati va qiyinchiliklari turlicha. SI vositalari qaysi mavzuda ko‘proq xato qilinayotganini ko‘rsatib, mos mashqlar tavsiya eta oladi. Bu esa differensial ta’limni amalda qo‘llashni osonlashtiradi.         Umuman olganda sun’iy intellekt o‘qituvchini almashtirmaydi. Insoniy ong, pedagogik mahorat va tarbiyaviy ta’sir har doim ustuvor bo‘lib qoladi. Biroq zamonaviy texnologiyalar o‘qituvchining ishonchli yordamchisiga aylanib, darsni yanada samarali, interaktiv va individual qilish imkonini beradi. Sun’iy intellekt va insoniy ong uyg‘unligi esa til o‘qitish jarayonining yangi bosqichini boshlab bermoqda.

Raqamli texnologiyalar rivojlanayotgan bugungi davrda sun’iy intellekt o‘zbek tilini o‘qitish jarayoniga ham yangi imkoniyatlar olib kirmoqda. Avvallari chet tillari uchun keng qo‘llanilgan texnologiyalar endilikda milliy tilimizni o‘rgatishda ham samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. SI o‘qituvchini almashtirmaydi, balki uning ishini yengillashtiradi va ta’lim sifatini oshiradi.Birinchidan, sun’iy intellekt dars mazmunini boyitadi. Masalan, ChatGPT yordamida o‘qituvchi o‘zbek tili grammatikasi, matn tahlili, diktant matnlari, test savollari va ijodiy topshiriqlarni tez va sifatli tayyorlashi mumkin. Ayniqsa, turli darajadagi o‘quvchilar uchun moslashtirilgan material yaratish imkoniyati differensial ta’limni rivojlantirishga xizmat qiladi.Ikkinchidan, SI o‘quvchilarning yozma nutqini tahlil qilishda samarali vosita hisoblanadi. O‘quvchi yozgan insho yoki matndagi imlo, uslubiy va grammatik xatolarni aniqlash, ularni tushuntirish orqali tezkor fikr-mulohaza berish mumkin. Bu jarayon o‘qituvchining vaqtini tejaydi va o‘quvchining mustaqil ishlash ko‘nikmasini oshiradi.Uchinchidan, talaffuz va og‘zaki nutqni rivojlantirishda ham sun’iy intellekt muhim ahamiyatga ega. Nutqni aniqlovchi dasturlar orqali o‘quvchilarning talaffuzi tahlil qilinadi, fonetik xatolar ko‘rsatiladi. Bu ayniqsa, o‘zbek tilini ikkinchi til sifatida o‘rganuvchilar uchun foydalidir.Shuningdek, SI asosidagi platformalar o‘quv jarayonini interaktiv va qiziqarli qiladi. O‘yin elementlari, dialoglar, virtual suhbatdoshlar orqali o‘quvchilarning darsga qiziqishi ortadi. Masalan, Duolingo kabi platformalarning ishlash tamoyili o‘zbek tilini o‘rgatishda ham qo‘llanilishi mumkin: qisqa mashqlar, bosqichma-bosqich murakkablashuv va muntazam takrorlash tizimi samarali natija beradi.Bundan tashqari, sun’iy intellekt ta’lim tahlilini olib borishda yordam beradi. Qaysi mavzuda ko‘proq xatolar qilinayotgani, qaysi o‘quvchi qaysi ko‘nikmada qiynalayotgani aniqlanadi. Natijada o‘qituvchi aniq muammo ustida ishlash imkoniga ega bo‘ladi. O‘zbek tilini o‘qitishda sun’iy intellekt zamonaviy pedagogikaning muhim tarkibiy qismiga aylanmoqda. U ta’limni shaxsga yo‘naltirilgan, interaktiv va samarali bo’lishga xizmat qiladi. Insoniy ong, pedagogik tajriba va milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashgan holda qo‘llanilgan sun’iy intellekt o‘zbek tilining nufuzi va o‘qitish sifatini yanada yuksaltiradi. Bugungi kunda mashhur sun’iy intellekt ilovalari asosan ingliz va boshqa keng tarqalgan tillar uchun ishlab chiqilgan. Ular umumiy grammatik model asosida ishlaydi va ko‘pincha o‘zbek tilining o‘ziga xos jihatlarini – agglutinativ tuzilishi, qo‘shimchalar tizimi, shevalar boyligi, milliy madaniy kontekstni – to‘liq hisobga olmaydi. Natijada o‘zbek tilini o‘rgatishda mavjud platformalar yetarli samaradorlik bermasligi mumkin. Shu sababli o‘zbek tili uchun maxsus, milliy lingvistik xususiyatlarga moslashtirilgan  “kelajak sun’iy intellekt ilovasi”ni yaratish zarurati tug‘iladi. Bunday ilova nafaqat til o‘rganuvchilar, balki maktab o‘quvchilari, talabalar, xorijlik o‘rganuvchilar va o‘qituvchilar uchun ham kompleks platforma bo‘lishi mumkin. Kelajakda o’zbek tilini o’rgatishga mo’ljallangan SI tizimi nafaqat interaktiv dastur shu bilan birga o’qituvchi va o’quvchi uchun to’liq raqamli hamrohga aylanadi. Uning asosiy vazifalari quyidagicha tasavvur qilishimiz mumkin.

 O’zbek tilining murakkab qo’shimchalar tizimini , so’z yasash qoidalarini va morfologik xususiyatlarini chuqur tahlil qilishi;                              

Matn yoki inshoni tekshirishda imlo xatolarini aniqlaydi hamda matnning qaysi uslubda ekanini ko’rsatadi,tizim o’quvchiga tavsiyalar berib matnni yanada boyitishga yordam beradi.Shu tariqa o’quvchi xatolarini tuzatadi va shu bilan birga yozish  madaniyati ham shakllanadi; SI o’zbek fonetikasiga mo’ljallangan talaffuz moduli orqali o’quvchining og’zaki nutqini tahlil qiladi. O’zbek tiliga xos bo’lgan tovushlarni to’g’ri talaffuz qilishni nazorat qiladi;                                          

         Kelajakdagi SI tizimi faqat faqat til qoidalarini o’rgatibgina qolmay , balki milliy madaniyatni , adabiyotni milliy tilimizning ajralmas qismi bo’lgan shevani ham o’rgatadi.U maqollar, hikmatlar,tarixiy matnlar va o’zbek adabiyoti namunalarini o’quvchiga interaktiv mashqlar orqali taqdim etadi. Shu yo’l bilan o’quvchi  til  va milliy qadriyatlarni ham o’rganadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

  1. Qodirova N. Raqamli pedagogika sharoitida til o‘qitish metodikasi. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.2023
  2. G‘ulomov A. O‘zbek tili uchun avtomatik grammatik tahlil tizimini yaratish muammolari. O‘zbek tili va adabiyoti jurnali.2022
  3. Uzbek National Corpus.Til.gov.uz rasmiy ma’lumotlari hisobotlari.2021
  4. Usmonov M. O’zbek tili morfologiyasi.Toshkent.2013
  5. Ubaydullayev U.M., Quramboyev I.N.“Ta’lim tizimida sun’iy intellektning o‘rni”– Science-Innovative Research in Uzbekistan, 2023.
  6. Barakayev A.M., Salohiddinova “Sun’iy intellektning rivojlanish istiqbollari va qo‘llanilish sohalari”– Journal of Academic Research, 2023.
Previous post Hozirgi o‘zbek tilida kelishik shakllarining qo‘llanishi
Next post Institutimizda ilmiy darajali o’qituvchilar safi kengaymoqda

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *