Muhammad Alining “Ulug‘ saltanat” romanida tarixiy shaxslar va badiiy to‘qima uyg‘unligi.

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. Filologiya va tillarni o’qitish o’zbek tili ta’limi yo’nalishi 4- bosqich talabasi Mamarajabova Nargiza Otabek qizi.

Annotatsiya:

     Ushbu maqolada yozuvchi Muhammad Alining “Ulug‘ saltanat” romanida tarixiy shaxslar va badiiy to‘qima o‘rtasidagi uyg‘unlik masalasi tahlil qilinadi. Asarda tarixiy voqelik va badiiy tasavvur bir-birini to‘ldiruvchi komponent sifatida namoyon bo‘lib, o‘quvchiga o‘tmishning yaxlit va jonli manzarasini taqdim etadi. Tadqiqot jarayonida tarixiy roman janrining o‘ziga xos xususiyatlari, muallifning tarixiy shaxslarni tasvirlash uslubi hamda badiiy to‘qimaning funksional ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, roman kompozitsiyasida real tarixiy shaxslar va yozuvchi fantaziyasi uyg‘unlashuvi badiiy-estetik tahlil asosida ochib beriladi.

Kalit so‘zlar:

     Muhammad Ali, Ulug‘ saltanat, tarixiy roman, badiiy to‘qima, tarixiy shaxs, obraz, kompozitsiya, tarixiylik va badiiylik uyg‘unligi.

Kirish.

     O‘zbek adabiyotida tarixiy roman janri muhim o‘rin tutadi. Bu janr orqali yozuvchilar milliy tarix, buyuk shaxslar va tarixiy voqealarni badiiy talqin etish imkoniga ega bo‘ladilar. Muhammad Ali ijodi, xususan “Ulug‘ saltanat” romani tarixiy haqiqat va badiiy tasavvurning uyg‘unlashuvi bilan ajralib turadi. Tarixiy romanlarda asosiy muammo — tarixiy haqiqatni saqlagan holda badiiy to‘qimani yaratishdir. Ushbu muvozanat buzilsa, asar yo tarixiy xronikaga, yoki sof badiiy fantaziyaga aylanib qoladi. “Ulug‘ saltanat” romanida esa muallif bu ikki qutbni uyg‘unlashtirishga erishgan.

 Asosiy qism.

1. Tarixiy shaxslarning badiiy talqini. Romanda tarixiy shaxslar aniq tarixiy faktlar asosida tasvirlansa-da, ular faqat real voqealar yig‘indisi sifatida emas, balki ichki dunyosi, ruhiy kechinmalari va xarakter dinamikasi bilan ham ochib beriladi. Muhammad Ali tarixiy shaxslarni “muzey ekspozitsiyasi” sifatida emas, balki jonli inson sifatida ko‘rsatishga intiladi. Ularning qaror qabul qilishi, siyosiy pozitsiyasi va shaxsiy kechinmalari badiiy psixologizm orqali yoritiladi.

Bunda tarixiy shaxs obrazi ikki qatlamga ega:

• tarixiy qatlam (real faktlar, tarixiy manbalar),

• badiiy qatlam (muallif talqini, psixologik bo‘yoqlar).

2. Badiiy to‘qimaning funksiyasi. Romanda badiiy to‘qima tarixiy voqealar orasidagi bo‘shliqlarni to‘ldirish vazifasini bajaradi. Tarixiy manbalarda qayd etilmagan dialoglar, ichki monologlar va ayrim voqealar yozuvchi tomonidan yaratiladi.

Badiiy to‘qima quyidagi vazifalarni bajaradi:

• voqealar uzluksizligini ta’minlaydi;

• tarixiy muhitni jonlantiradi;

• qahramonlar xarakterini chuqurlashtiradi;

• o‘quvchi uchun estetik ta’sirni kuchaytiradi.

Shu orqali roman faqat tarixiy ma’lumot emas, balki badiiy-estetik hodisaga aylanadi.

3. Tarixiylik va badiiylik uyg‘unligi. “Ulug‘ saltanat” romanida tarixiylik va badiiylik o‘zaro dialektik aloqada namoyon bo‘ladi. Tarixiy faktlar asarning skeletini tashkil etsa, badiiy to‘qima uning jonli ruhini yaratadi.

Muallif tarixiy haqiqatni buzmagan holda, uni badiiy tasvir vositalari orqali boyitadi. Bu jarayonda quyidagi usullar muhim o‘rin tutadi:

dialoglar orqali xarakter ochilishi;

• tasviriy ifodalar (landshaft, saroy muhiti, urush manzaralari);

• ichki monolog va psixologik tahlil;

• dramatik konfliktlarning kuchaytirilishi. Natijada tarixiy voqelik badiiy haqiqat darajasiga ko‘tariladi.

4. Muallif pozitsiyasi va tarixiy konsepsiya. Muhammad Ali tarixiy voqealarni faqat bayon etmaydi, balki ularga muallifona munosabat bildiradi. U tarixga milliy o‘zlik va ma’naviy meros nuqtai nazaridan yondashadi.

Muallifning asosiy maqsadi:

• tarixiy shaxslarni qayta jonlantirish;

• milliy tarixga hurmat ruhini kuchaytirish;

• o‘quvchida tarixiy ongni shakllantirish.

Xulosa.

     “Ulug‘ saltanat” romani Muhammad Ali ijodining muhim namunalaridan biri bo‘lib, unda tarixiy shaxslar va badiiy to‘qima uyg‘unligi yuqori darajada namoyon bo‘lgan. Asar tarixiy roman janrining imkoniyatlarini kengaytirgan holda, o‘quvchiga nafaqat tarixiy bilim, balki estetik zavq ham beradi. Tahlil natijalariga ko‘ra, romanda tarixiy shaxslar real asosga tayangan holda, badiiy psixologizm va tasvir vositalari yordamida qayta yaratilgan. Bu esa ularning yanada jonli, murakkab va ko‘p qirrali obraz sifatida namoyon bo‘lishiga xizmat qiladi.

Badiiy to‘qima esa asarda yordamchi element emas, balki strukturaviy va estetik jihatdan zarur komponent sifatida ishlaydi. U tarixiy bo‘shliqlarni to‘ldirib, voqealar izchilligini ta’minlaydi hamda syujetning dramatik kuchini oshiradi. Shu jihatdan, “Ulug‘ saltanat” romanini tarixiy haqiqat va badiiy tasavvur uyg‘unlashgan yetuk adabiy asar sifatida baholash mumkin. U o‘zbek tarixiy romanlari orasida alohida o‘rin egallab, milliy adabiyotda tarixni badiiy idrok etishning muhim namunasi bo‘lib xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.Muhammad Ali. Ulug‘ saltanat (roman).

2.Aristotel. Poetika.

3.M. Baxtin. Roman nazariyasi va estetikasi.

4.G. Lukach. Tarixiy roman.

5.O‘zbek adabiyoti tarixi (ilmiy qo‘llanma).

6.Adabiyotshunoslik nazariyasi bo‘yicha o‘quv qo‘llanmalar (OTM darsliklari).

Previous post O‘zbek tilida sinonim va antonimlarning uslubiy vazifasi.
Next post Hozirgi o‘zbek tilida kelishik shakllarining qo‘llanishi

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *