O‘zbek tilida sinonim va antonimlarning uslubiy vazifasi.

Termiz davlat universiteti

Filologiya va tillarni o’qitish o’zbek tili yo’nalishi 4-kurs 222-guruh talabasi Egamberdiyeva Mo’tabar.

Annotatsiya:

    Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi sinonim va antonimlarning uslubiy xususiyatlari, ularning badiiy hamda ilmiy nutqdagi vazifalari tahlil qilinadi. Sinonim va antonimlarning nutq ta’sirchanligini oshirishdagi o‘rni, til boyligini namoyon etishdagi ahamiyati hamda uslubiy vosita sifatidagi imkoniyatlari misollar asosida yoritilgan. Shuningdek, maqolada sinonim va antonimlarning o‘zaro farqli jihatlari va ularning kommunikativ vazifalari ilmiy asosda izohlangan.

Kalit so‘zlar:

    Sinonim, antonim, uslubiyat, leksikologiya, badiiy nutq, til boyligi, uslubiy vosita, semantika, nutq madaniyati, lingvistika.

 Kirish.

    Til jamiyatning eng muhim aloqa vositasi bo‘lib, uning boyligi va ta’sirchanligi lug‘aviy birliklar orqali namoyon bo‘ladi. Har bir tilning lug‘at tarkibida ma’nodosh va zid ma’noli so‘zlar alohida ahamiyat kasb etadi. O‘zbek tilidagi sinonim va antonimlar nafaqat leksik birlik sifatida, balki uslubiy vosita sifatida ham katta imkoniyatlarga ega. Ular nutqning ravonligi, obrazliligi va ta’sirchanligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.

Bugungi kunda tilshunoslikda sinonim va antonimlarning semantik hamda uslubiy xususiyatlarini o‘rganish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Chunki ular badiiy adabiyot, publitsistika, ilmiy va og‘zaki nutqda keng qo‘llanilib, fikrni aniq va ifodali bayon etishga xizmat qiladi.

Asosiy qism.

Sinonimlarning uslubiy vazifasi.

    Sinonimlar shakli har xil, ammo ma’nosi bir-biriga yaqin bo‘lgan so‘zlardir. Masalan: chiroyli – go‘zal – husnli; yuz – bet – chehra kabi birliklar sinonimik qatlamni tashkil etadi. Sinonimlar tilning boyligini ko‘rsatuvchi asosiy vositalardan biridir.

Sinonimlarning uslubiy vazifasi bir necha jihatlarda namoyon bo‘ladi:

1. Nutqning ta’sirchanligini oshirish. Badiiy asarlarda bir xil so‘zni takrorlamaslik uchun sinonimlardan foydalaniladi. Bu esa matnning ravonligini ta’minlaydi hamda estetik ta’sir kuchini oshiradi. Masalan: “Uning go‘zal chehrasi barchani hayratga soldi.”Ushbu gapda “go‘zal” so‘zi oddiy “chiroyli” so‘ziga nisbatan kuchliroq uslubiy bo‘yoqqa ega.

2. Emotsional-ekspressiv ma’no ifodalash. Sinonimlar orqali muallif o‘z munosabatini ifodalaydi. Ayrim sinonimlar ijobiy yoki salbiy hissiy bo‘yoqqa ega bo‘ladi. Masalan: “jasur”, “botir”, “qo‘rqmas” so‘zlari bir-biriga yaqin ma’noda bo‘lsa-da, ularning uslubiy qiymati turlicha.

3. Nutq uslubini belgilash. Sinonimlar ilmiy, badiiy, publitsistik yoki so‘zlashuv uslubiga xos bo‘lishi mumkin. Masalan, “yuz” so‘zi neytral bo‘lsa, “chehra” badiiy uslubga xosdir.

4. Takrorning oldini olish. Matnda bir xil so‘zning qayta-qayta ishlatilishi uslubiy nuqson hisoblanadi. Sinonimlar esa bunday kamchilikni bartaraf etadi. Masalan: “U dono inson edi. Bu aqlli kishi hamma tomonidan hurmat qilinardi.”Bu yerda “dono” va “aqlli” sinonimlari nutqning ravonligini ta’minlagan.

Antonimlarning uslubiy vazifasi.

    Antonimlar zid ma’noli so‘zlar bo‘lib, ular nutqda qarama-qarshilikni ifodalash uchun xizmat qiladi. Masalan: oq – qora, yaxshi – yomon, katta – kichik.

Antonimlarning uslubiy vazifalari quyidagilardan iborat:

1. Qarama-qarshilik hosil qilish. Antonimlar matnda kontrast yaratadi. Bu usul ayniqsa badiiy adabiyotda keng qo‘llaniladi. Masalan: “Yaxshi bilan yomonning farqini anglash inson kamolotidir.”Bu gapda antonimlar fikrning ta’sirchanligini kuchaytirgan.

2. Fikrni kuchaytirish.

Zid ma’noli birliklar orqali muallif asosiy g‘oyani yanada aniqroq ifodalaydi. Masalan: “Kecha va kunduz mehnat qilgan inson muvaffaqiyatga erishadi.” Bu yerda “kecha” va “kunduz” antonimlari davomiylik ma’nosini kuchaytirgan.

3. Badiiylikni oshirish. Antonimlar she’riyat va nasrda obrazlilikni kuchaytiradi. Masalan: “Baxt va baxtsizlik inson hayotining ikki qirrasi.”Bu yerda zid ma’nolar falsafiy mazmunni boyitgan.

4. Ma’no aniqligini ta’minlash. Antonimlar orqali predmet yoki hodisaning mohiyati aniqroq ochib beriladi. Masalan: “Ilmli va ilmsiz inson o‘rtasida katta farq bor. Bu gapda antonimlar orqali asosiy fikr ravshan ifodalangan.

Sinonim va antonimlarning o‘zaro uslubiy ahamiyati

     Sinonim va antonimlar tilning tasviriy imkoniyatlarini kengaytiruvchi muhim vositalardir. Sinonimlar nutqning rang-barangligini ta’minlasa, antonimlar fikrning ta’sirchanligi va kontrastligini kuchaytiradi. Ayniqsa, badiiy adabiyotda ushbu vositalar muallif mahoratini namoyon etadi. O‘zbek xalq maqollari va hikmatli so‘zlarida ham sinonim hamda antonimlardan unumli foydalaniladi. Masalan: “Yaxshi so‘z — jon ozig‘i, yomon so‘z — bosh qozig‘i.” Mazkur maqolda antonimlar orqali tarbiyaviy g‘oya kuchli ifodalangan.

Xulosa.

    Xulosa qilib aytganda, sinonim va antonimlar o‘zbek tilining muhim leksik qatlamini tashkil etadi. Ular nutqning ta’sirchanligi, ravonligi va badiiyligini oshirishda muhim uslubiy vosita hisoblanadi. Sinonimlar til boyligini namoyon etsa, antonimlar qarama-qarshi tushunchalarni ochib berish orqali fikrning aniqligi va ifodaliligini kuchaytiradi. Shu sababli sinonim va antonimlarni chuqur o‘rganish tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biri bo‘lib qoladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Hozirgi o‘zbek adabiy tili.

2. O‘zbek tili leksikologiyasi.

3. Tilshunoslikka kirish.

4. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5. Leksikologiya bo‘yicha ilmiy maqolalar va darsliklar.

Previous post Kechikkan qadr (hikoya)
Next post Muhammad Alining “Ulug‘ saltanat” romanida tarixiy shaxslar va badiiy to‘qima uyg‘unligi.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *