O’zbek tilida ijobiy munosabatlarning ifodalanishi.

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.Filologiya va tillarni o’qitish o’zbek tili: yo’nalishi 4- bosqich talabasi Qarshiyeva Mahliyo Olimovna

Annotatsiya:

     Mazkur maqolada o‘zbek tilida ijobiy munosabatlarning ifodalanish usullari, ularning lingvistik va pragmatik xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek xalqining milliy qadriyatlari, madaniyati va nutq odobida ijobiy munosabatlarni ifodalovchi birliklarning tutgan o‘rni yoritiladi. Maqolada til birliklari orqali hurmat, mehr, samimiyat, xushmuomalalik va ehtirom kabi ijobiy hissiyotlarning ifodalanishi misollar asosida keng sharhlanadi.

Kalit so‘zlar:

     Ijobiy munosabat, o‘zbek tili, nutq madaniyati, pragmatika, til birliklari, hurmat ifodasi, samimiyat, xushmuomalalik, lingvistika, kommunikatsiya.

                            Kirish.

    Til insoniyatning eng muhim aloqa vositasi bo‘lib, unda jamiyatning ma’naviyati, madaniyati va milliy qadriyatlari mujassam bo‘ladi. Har bir xalqning tilida insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni ifodalovchi turli vositalar mavjud. Ayniqsa, ijobiy munosabatlarning ifodalanishi jamiyatdagi ijtimoiy muhitni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek tilida ham insonlarga nisbatan iliq munosabat bildirish, hurmat ko‘rsatish, mehr va samimiyatni ifodalash uchun boy til vositalari mavjud.

     O‘zbek xalqi azaldan odob-axloq, kattaga hurmat, kichikka izzat tamoyillariga amal qilib kelgan. Shu sababli o‘zbek tilida ijobiy munosabatlarni ifodalovchi birliklar juda keng rivojlangan. Masalan, “iltimos”, “rahmat”, “marhamat”, “barakalla”, “azizim”, “jonim”, “hurmatli” kabi birliklar insonlar o‘rtasidagi iliq munosabatni ifodalaydi. Bunday vositalar nafaqat nutqning estetik go‘zalligini oshiradi, balki suhbatdoshlar o‘rtasidagi psixologik yaqinlikni ham mustahkamlaydi.

Bugungi globallashuv davrida kommunikatsiya madaniyatiga bo‘lgan talab yanada ortmoqda. Shu bois tilshunoslikda pragmatika va nutq madaniyati masalalarini o‘rganish dolzarb hisoblanadi. Ijobiy munosabatlarning til orqali ifodalanishini tadqiq qilish esa insonlar o‘rtasidagi samarali muloqotni ta’minlashda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.

                         Asosiy qism.

O‘zbek tilida ijobiy munosabat ifodalovchi vositalar. O‘zbek tilida ijobiy munosabatlar turli til birliklari orqali ifodalanadi. Ular quyidagi guruhlarga ajratilishi mumkin:

1. Leksik vositalar. Leksik vositalar ijobiy munosabatni ifodalashning eng keng tarqalgan shaklidir. Bunda ma’lum so‘z va iboralar orqali suhbatdoshga nisbatan hurmat yoki mehr ifodalanadi.

Masalan:

• “Rahmat”

• “Marhamat”

• “Barakalla”

• “Ofarin”

• “Azizim”

• “Qadrli”

• “Hurmatli”

Ushbu birliklar insonlar o‘rtasidagi muloqotda samimiylik va xushmuomalalikni yuzaga chiqaradi. Ayniqsa, “rahmat” so‘zi o‘zbek xalqining kundalik nutqida eng faol qo‘llanadigan ijobiy munosabat ifodalovchi vositalardan biridir.

2. Morfologik vositalar.O‘zbek tilida qo‘shimchalar yordamida ham ijobiy munosabat ifodalanadi. Jumladan, hurmat ma’nosini bildiruvchi “-siz” qo‘shimchasi muhim ahamiyatga ega.

Misollar:

• Siz keldingiz.

• Yaxshi yuribsizmi?

• Charchamadingizmi?

Bu shakllar suhbatdoshga nisbatan ehtirom va odobni namoyon etadi. Ayniqsa, kattalar bilan muloqotda hurmat shaklining qo‘llanishi o‘zbek milliy madaniyatining muhim belgisi hisoblanadi.

3. Sintaktik vositalar. Gap qurilishi orqali ham ijobiy munosabat ifodalanadi. Masalan, iltimos va taklif mazmunidagi gaplar muloyimlikni ifodalaydi:

• Iltimos, kirib o‘tiring.

• Marhamat, dasturxonga qarang.

• Sizning fikringiz biz uchun muhim.

Bunday sintaktik birliklar insonlar o‘rtasidagi ijobiy psixologik muhitni shakllantiradi.

Nutq madaniyatida ijobiy munosabatlarning o‘rni.

Nutq madaniyati insonning ma’naviy saviyasi va tarbiyasini namoyon qiladi. O‘zbek nutq madaniyatida ijobiy munosabatlarni ifodalash alohida ahamiyatga ega. Insonning muomala jarayonidagi xushmuomalaligi uning jamiyatdagi obro‘sini oshiradi.

Masalan, mehmon kutishda yoki kattalar bilan suhbatda quyidagi iboralar  faol ishlatiladi:

• Xush kelibsiz.

• Yaxshi yetib keldingizmi?

• Salomat bo‘ling.

• Omad tilayman.

Bu iboralar o‘zbek xalqining mehmondo‘stligi va samimiyatini ifodalaydi. Nutqdagi bunday ijobiy birliklar jamiyatda o‘zaro hurmat va hamjihatlikni mustahkamlaydi.

Pragmatik jihatdan ijobiy munosabat ifodasi.

Pragmatika til birliklarining muloqot jarayonidagi vazifasini o‘rganadi. O‘zbek tilida ijobiy munosabat ifodalovchi birliklar ko‘pincha pragmatik maqsadga xizmat qiladi. Ya’ni, ular suhbatdoshning ruhiy holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Masalan:

• “Siz juda yaxshi ish qildingiz.”

• “Fikringiz juda qiziqarli ekan.”

• “Sizga katta rahmat.”

Bunday birliklar insonni ruhlantiradi, unda o‘ziga nisbatan ishonch va mamnuniyat hissini uyg‘otadi. Ayniqsa, ta’lim jarayonida o‘qituvchining ijobiy munosabati o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirishda katta rol o‘ynaydi.

Milliy mentalitet va ijobiy munosabat.

O‘zbek xalqining milliy mentalitetida hurmat va ehtirom muhim o‘rin tutadi. Shu sababli tilimizda kattalarga alohida murojaat shakllari mavjud:

• Otajon

• Onajon

• Akajon

• Opajon

“-jon” qo‘shimchasi mehr va yaqinlikni ifodalaydi. Bu esa o‘zbek tilining emotsional-ekspressiv boyligini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, duo va ezgu tilaklar ham ijobiy munosabatning yorqin ko‘rinishi hisoblanadi:

• Umringiz uzoq bo‘lsin.

• Ishlaringizga omad.

• Baxtli bo‘ling.

Bunday iboralar xalqning ezgulik va insonparvarlikka asoslangan dunyoqarashini aks ettiradi.

                           Xulosa.

     Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilida ijobiy munosabatlarning ifodalanishi juda boy va rang-barang shakllarga ega. Tilimizdagi leksik, morfologik va sintaktik vositalar orqali insonlarga nisbatan hurmat, mehr, samimiyat va xushmuomalalik ifodalanadi. Bu birliklar nafaqat muloqotning samaradorligini oshiradi, balki jamiyatda sog‘lom ijtimoiy muhitni shakllantirishga ham xizmat qiladi. O‘zbek xalqining milliy qadriyatlari va madaniyati til orqali yaqqol namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, kattalarga hurmat, kichiklarga mehr ko‘rsatish kabi an’analar til birliklarida o‘z ifodasini topgan. Shu jihatdan ijobiy munosabatlarni ifodalovchi vositalarni o‘rganish tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Hozirgi davrda kommunikatsiya madaniyatining rivojlanishi bilan insonlar o‘rtasidagi samimiy va madaniyatli munosabatlarni shakllantirish zarurati ortib bormoqda. O‘zbek tilidagi ijobiy munosabat ifodalovchi vositalardan o‘rinli foydalanish esa yosh avlodning ma’naviy kamolotida va jamiyat taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etadi.

Foydalanilgan adabiyotlar.

1.Mahmudov N. Til va nutq. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019.

2.Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent, 2017.

3.Yo‘ldoshev B. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. – Toshkent, 2020.

4.Rasulov R. Pragmatika asoslari. – Toshkent, 2018.

5.O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildlik. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2021.

6.Safarov Sh. Pragmalingvistika. – Toshkent, 2019.

7.Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.

Previous post SO‘Z QADRI VA QUDRATI.
Next post Musoviyat- tarafayn janridagi she’rlar

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *