SO‘Z QADRI VA QUDRATI.

Termiz davlat universiteti o’zbek filologiyasi fakulteti.Failologiya va tillarni o’qitish:o’zbek tili ta’lim yo’nalishining 4-kurs talabasi Mohira Shaymardonova.

Annotatsiya:

     Ushbu maqolada so‘zning inson hayotidagi o‘rni, uning jamiyat taraqqiyoti va inson ma’naviyatiga ta’siri haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, so‘zning tarbiyaviy ahamiyati, insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni shakllantirishdagi roli hamda buyuk allomalarimizning so‘z haqidagi qarashlari keng yoritilgan.

Kalit so‘zlar:

     So‘z, nutq madaniyati, ma’naviyat, til, muloqot, odob, tarbiya, qadriyat, tafakkur, madaniyat.

                           Kirish.

     Insonni boshqa mavjudotlardan ajratib turadigan eng muhim ne’matlardan biri bu — so‘zlash qobiliyatidir. So‘z inson qalbining tarjimoni, tafakkurining oynasi hisoblanadi. Har bir xalqning madaniyati, ma’naviyati va milliy qadriyatlari uning tilida namoyon bo‘ladi. Shu bois til va so‘zga e’tibor barcha davrlarda muhim masala bo‘lib kelgan.

So‘z insonlar o‘rtasidagi muloqotni ta’minlaydi, mehr-oqibatni mustahkamlaydi, jamiyatda hamjihatlik va totuvlikni qaror toptiradi. Yaxshi so‘z inson qalbiga quvonch olib kirsa, yomon so‘z esa ko‘ngilni og‘ritadi. Donishmandlar bejizga “Til — qalb kaliti” demaganlar. Demak, har bir inson o‘z so‘ziga ehtiyotkor bo‘lishi, nutq madaniyatiga amal qilishi zarur.

                       Asosiy qism.

     So‘zning inson hayotidagi ahamiyati.So‘z inson hayotida nihoyatda katta kuchga ega. Inson o‘z fikrini, his-tuyg‘ularini va maqsadlarini aynan so‘z orqali ifodalaydi. Ota-onaning farzandiga aytgan iliq so‘zlari bolaning ruhiy tarbiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Aksincha, qo‘pol va haqoratli so‘zlar inson qalbida salbiy iz qoldiradi.

So‘zning qudrati shundaki, u insonni ruhlantirishi, unga kuch va ishonch bag‘ishlashi mumkin. Tarixga nazar tashlaydigan bo‘lsak, buyuk notiqlar va davlat arboblari o‘z nutqlari orqali xalqni ezgu maqsadlar sari birlashtirganlar. Shu sababli ham nutq madaniyati har bir inson uchun muhim fazilat hisoblanadi. Bugungi globallashuv davrida ommaviy axborot vositalari, internet va ijtimoiy tarmoqlarda ishlatilayotgan so‘zlarning ta’siri yanada kuchaydi. Birgina noto‘g‘ri yozilgan yoki aytilgan fikr jamiyatda turli tushunmovchiliklarga sabab bo‘lishi mumkin. Demak, har bir inson so‘z mas’uliyatini his qilishi kerak.

So‘z va ma’naviyat.

     So‘z inson ma’naviyatini shakllantiruvchi asosiy vositalardan biridir. Ajdodlarimiz doimo odobli va muloyim so‘zlashni targ‘ib qilganlar. Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqshband kabi allomalar o‘z asarlarida yaxshi so‘zning inson kamolotidagi o‘rnini alohida ta’kidlaganlar.

Alisher Navoiy:

“Tilga ixtiyorsiz — elga e’tiborsiz”, — deb bejiz aytmagan. Ushbu hikmat insonning tiliga ehtiyot bo‘lishi zarurligini anglatadi. Chunki insonning odobi ham, madaniyati ham uning so‘zlash uslubida namoyon bo‘ladi. Yaxshi so‘z inson qalbini yumshatadi, mehr-oqibatni kuchaytiradi. Ayniqsa, oila va ta’lim muassasalarida ishlatiladigan ijobiy so‘zlar yosh avlodning ma’naviy barkamol bo‘lib voyaga yetishida katta ahamiyat kasb etadi.

Nutq madaniyati va uning ahamiyati.

     Nutq madaniyati — bu insonning o‘z fikrini ravon, aniq va ta’sirchan tarzda ifoda eta olish qobiliyatidir. Nutqi chiroyli inson jamiyatda hurmat topadi. Chunki odobli va mazmunli gapirish insonning bilim darajasi va dunyoqarashini namoyon qiladi.

Bugungi kunda yoshlar orasida shevaga xos yoki noo‘rin so‘zlardan foydalanish holatlari uchrab turadi. Bu esa nutq madaniyatining pasayishiga olib keladi. Shu sababli ona tilimizning boy imkoniyatlaridan to‘g‘ri foydalanish, adabiy til me’yorlariga amal qilish muhimdir.

Har bir inson gapirishdan oldin o‘ylashi kerak. Chunki aytilgan so‘zni qaytarib bo‘lmaydi. Donolar:

“Yaxshi so‘z — jon ozig‘i”, — deb bejiz aytmaganlar. Insonning obro‘si ham ko‘p jihatdan uning muomalasi va so‘ziga bog‘liq bo‘ladi.

So‘zning tarbiyaviy qudrati.

     So‘z tarbiya vositasi sifatida ham juda katta ahamiyatga ega. O‘qituvchi, ota-ona yoki ustozning har bir gapi yosh avlod qalbida muhim iz qoldiradi. Ezgu va samimiy so‘zlar insonni yaxshilikka undaydi, unda vatanparvarlik, insonparvarlik kabi fazilatlarni shakllantiradi.

Badiiy adabiyotlarda ham so‘zning qudrati keng tasvirlangan. Shoir va yozuvchilar o‘z asarlari orqali insonlarni ezgulikka, mehr-shafqatga chorlaydilar. Kitob o‘qigan insonning nutqi boyiydi, tafakkuri kengayadi va so‘zlash madaniyati rivojlanadi.Demak, so‘z inson tarbiyasi, jamiyat taraqqiyoti va ma’naviy yuksalishida muhim o‘rin tutadi.

                         Xulosa.

Xulosa qilib aytganda, so‘z inson uchun bebaho ne’mat hisoblanadi. Uning qadri va qudrati nihoyatda ulkan. Yaxshi so‘z inson qalbiga nur olib kiradi, jamiyatda mehr-oqibat va hamjihatlikni mustahkamlaydi. Har bir inson o‘z nutqiga e’tiborli bo‘lishi, so‘zning mas’uliyatini his qilishi lozim. Tilga hurmat — millatga hurmatdir. Ona tilimizni asrash, uni boyitish va go‘zal so‘zlash madaniyatini rivojlantirish har birimizning muqaddas burchimizdir. Zero, so‘z insonning ma’naviy qiyofasini namoyon etadigan eng buyuk vositadir.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.Alisher Navoiy — “Mahbub ul-qulub”.

2.Abdulla Avloniy — “Turkiy guliston yoxud axloq”.

3.O‘zbekiston Respublikasining “Davlat tili haqida”gi Qonuni.

4.Sh. Rahmatullayev — “Nutq madaniyati asoslari”.

5.O‘zbek xalq maqollari va hikmatli so‘zlari to‘plami.

6.“O‘zbek tilining izohli lug‘ati”.

Previous post «Temir xotin» komediyasidagi frazeologiyalar tahlili
Next post O’zbek tilida ijobiy munosabatlarning ifodalanishi.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *