Yoshlarda kitob o’qish odatining inqirozi: sabablar va yechimlar

Bugungi kunda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi jamiyatning barcha qatlamlariga, xususan yoshlar hayotiga chuqur ta’sir ko’rsatmoqda. Ushbu ta’sirning eng ko’zga tashlanadigan oqibatlaridan biri kitob o’qish madaniyatining tobora pasayib borishidir. O’zbekistonda ham, jahon miqyosida ham olib borilgan tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, yoshlar avvalgi avlodlarga nisbatan sezilarli darajada kam o’qimoqda. Bu holat nafaqat shaxsiy rivojlanishga, balki jamiyatning intellektual salohiyatiga ham salbiy ta’sir qilishi mumkin.

Kitob o’qishning kamayishiga sabab bo’luvchi omillar. Raqamli vositalarning ustunligi. Zamonaviy yoshlar vaqtlarining katta qismini ijtimoiy tarmoqlar, video platformalar va ko’ngilochar ilovalar bilan o’tkazmoqda. Psixologlar ta’kidlashicha, qisqa va tez o’zgarib turadigan kontent miyaning diqqatni uzoq vaqt ushlab turish qobiliyatini zaiflashtirib, kitob o’qish jarayonida talab etiladigan chuqur konsentratsiyani qiyinlashtiradi. Vaqt tanqisligi va akademik bosim. Ko’plab o’quvchi va talabalar o’quv dasturlarining zichligi tufayli badiiy yoki ilmiy-ommabop adabiyot uchun vaqt topa olmaydi. Darsliklar bilan band bo’lgan yoshlar ko’pincha ko’ngilochar o’qishni ortiqcha yuk sifatida qabul qiladi. O’qish muhitining zaifligi. Oilada kitob o’qish an’anasining yo’qligi yoshlarda ushbu odatning shakllanishiga to’siq bo’ladi. Agar ota-ona kitob o’qimasa, bola uchun bu faoliyat tabiiy va muhim bo’lib tuyulmaydi. Bundan tashqari, maktab kutubxonalarining zaif moddiy bazasi ham muammoni kuchaytirmoqda. Kitobga qiziqishni uyg’otuvchi muhitning etishmasligi. Maktab dasturlarida ko’pincha o’quvchilar uchun qiyin yoki qiziq bo’lmagan asarlar majburiy ravishda o’qitiladi. Bu esa kitobga nisbatan salbiy munosabatning shakllanishiga olib kelishi mumkin.

Muammoni bartaraf etish yo’llari: Oilaviy o’qish madaniyatini shakllantirish. Kitob o’qish odati eng avvalo oiladan boshlanadi. Ota-onalar farzandlarga yoshligidan boshlab kitob o’qib berish, birgalikda kutubxonaga borish va o’qilgan asarlar haqida suhbatlashish orqali mustahkam poydevor yaratishi mumkin. Tadqiqotlar shuni isbotlaganki, bolaligida muntazam ravishda kitob tinglagan va o’qigan yoshlar katta yoshida ham ushbu odatni saqlab qoladi. Ta’lim tizimida islohot. Maktab dasturlariga yoshlar uchun qiziqarli va dolzarb mavzulardagi zamonaviy asarlarni kiritish, majburiy o’qish ro’yxatini talabaning yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda yangilash zarur. Shuningdek, o’qituvchilar o’quvchilarni kitob haqida erkin fikr yuritishga, uni muhokama qilishga va o’z sharhlarini yozishga undashi maqsadga muvofiq. Raqamli formatdan foydalanish. Zamonaviy yoshlarni kitobga jalb etishda elektron kitoblar va audiokitoblardan samarali vosita sifatida foydalanish mumkin. Smartfon orqali o’qish imkoniyati ba’zi yoshlar uchun an’anaviy kitobga nisbatan qulay muqobil bo’lishi mumkin. Muhimi o’qish jarayonining o’zi, format emas. Ijtimoiy o’qish harakatlarini rivojlantirish. Kitob klublari, adabiy tanlovlar, mashhur shaxslarning o’qish tavsiyalari va ijtimoiy tarmoqlardagi adabiy sahifalar yoshlarni kitobga yaqinlashtirishda samarali vosita sifatida xizmat qilishi mumkin. O’zbekistonda bunday tashabbuslar allaqachon kuchayib borayotgani ijobiy holat sifatida baholanadi.

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki,  yoshlarda kitob o’qish odatining kamayishi murakkab va ko’p qirrali muammo bo’lib, uning yechimi faqat bitta tomon oila, maktab yoki davlat zimmasiga yuklab qo’yilishi mumkin emas. Bu borada oila, ta’lim muassasalari, davlat tuzilmalari va fuqarolik jamiyatining hamkorligi talab etiladi. Kitob nafaqat bilim manbai, balki shaxsni shakllantiruvchi, empatiya va tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiruvchi noyob vositadir. Shu sababli yoshlarni kitobga qaytarish bu faqat madaniy emas, balki milliy salohiyatni mustahkamlash masalasidir.

R.M. Maxsumov va A.X. Kurbonov,
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
“Xorijiy til va adabiyoti” kafedrasi o’qituvchilari

Previous post KASBIY NUTQNI SHAKLLANTIRISHDA UMUMIY PSIXOLOGIYANING O‘RNI VA AHAMIYATI 
Next post “Boysun bahori” xalqaro folklor festivali –– qadimiy meros va tabiatning uyg‘onish bayrami!

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *