O‘SMIRLIK VA ILK O‘SPIRINLIK DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI

Rayhon Xolmatova,
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, Filologiya fakulteti, 113-O’TA-25 guruh talabasi.

Annotatsiya: Ushbu maqolada inson ontogenezining eng murakkab bosqichlaridan biri bo‘lgan o‘smirlik va ilk o‘spirinlik davrining psixofiziologik xususiyatlari tahlil qilinadi. Maqolada o‘smirlardagi emotsional beqarorlik, o‘z-o‘zini anglash jarayoni va ijtimoiy moslashuv muammolari zamonaviy psixologik yondashuvlar asosida yoritilgan.

Kalit so‘zlar: O‘smirlik davri, ilk o‘spirinlik, psixik rivojlanish, krizis, o‘z-o‘zini anglash, ijtimoiy muhit, motivatsiya.

KIRISH

​Inson kamoloti jarayonida har bir yosh davri o‘ziga xos ahamiyatga ega, biroq o‘smirlik va ilk o‘spirinlik davri shaxsning shakllanishida «burilish nuqtasi» hisoblanadi. Bu davr nafaqat jismoniy o‘sish, balki psixik jarayonlarning chuqur qayta qurilishi bilan tavsiflanadi. Psixologiyada bu bosqich ko‘pincha «tufon va tazyiqlar» davri deb ataladi, chunki aynan shu vaqtda bolalikdan kattalikka o‘tishdagi ichki ziddiyatlar yaqqol namoyon bo‘ladi.

​O‘smirlik davri (11-12 yoshdan 14-15 yoshgacha) va ilk o‘spirinlik (15 yoshdan 18 yoshgacha) o‘rtasidagi farqlarni tushunish pedagoglar va ota-onalar uchun muhimdir. Agar o‘smirlikda asosiy e’tibor tengdoshlar bilan muloqotga va o‘z «Men»ini namoyon qilishga qaratilgan bo‘lsa, ilk o‘spirinlikda kasb tanlash va hayotiy strategiyalarni belgilash birinchi o‘ringa chiqadi. Maqolaning dolzarbligi bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari rivojlangan sharoitda yoshlarning psixologik barqarorligini ta’minlash zarurati bilan belgilanadi. Tadqiqotning maqsadi ushbu davrdagi asosiy psixik o‘zgarishlarni ilmiy tahlil qilish va ularning ijtimoiy hayotga ta’sirini o‘rganishdan iborat.

​ASOSIY QISM

​O‘smirlik davrining psixologik manzarasi. O‘smirlik davrida yetakchi faoliyat o‘qishdan shaxsiy muloqotga ko‘chadi. Bu davrda o‘quvchi o‘z shaxsini guruh ichida tasdiqlashga intiladi. Jismoniy yetilish bilan birga kechadigan gormonal o‘zgarishlar emotsional holatning beqarorligiga olib keladi. Akademik L. Bojovich ta’kidlaganidek: «O‘smirlik davridagi krizis o‘z-o‘zini anglashning yangi darajaga ko‘tarilishi bilan bog‘liqdir»¹[Bojovich L. Shaxs shakllanishining psixologik qonuniyatlari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021. – 112-b.].

​Ilk o‘spirinlik: Shaxsiy va kasbiy identifikatsiya. 15-18 yoshlar oralig‘ida o‘spirinlar o‘z kelajagi haqida jiddiy o‘ylay boshlaydilar. Bu davrda dunyoqarash shakllanadi, qadriyatlar tizimi mustahkamlanadi. Ilk o‘spirinlikda o‘zini-o‘zi tahlil qilish (refleksiya) kuchayadi. E. Eriksonning ta’kidlashicha: «Bu davrning asosiy vazifasi — o‘z identifikatsiyasini shakllantirish, aks holda shaxs rollar chalkashligiga duch keladi»²[Erikson E. Identichnost: Yunost i krizis. – Moskva: Progress, 2020. – 85-s.].

​Ijtimoiy muhit va o‘z-o‘zini baholash. O‘smir va o‘spirinlar uchun ota-ona bilan munosabatlar transformatsiyaga uchraydi. Avtoritar tarbiya usuli bu davrda qarshilik va agressiyaga sabab bo‘lishi mumkin. Aksincha, hamkorlikka asoslangan munosabat psixik rivojlanishni sog‘lomlashtiradi. Psixolog S. G‘oziyev yozganidek: «O‘spirinlik — bu o‘z qadr-qimmatini anglash va ijtimoiy rollarni sinab ko‘rish maydonidir»³[G‘oziyev E. Ontogenez psixologiyasi. – Toshkent: Noshir, 2022. – 210-b.].

​TADQIQOT VA METODLAR

​Tadqiqot jarayonida nazariy tahlil, qiyosiy metod va kuzatuv usullaridan foydalanildi. O‘smirlik va ilk o‘spirinlik davridagi farqlar psixologik testlar va so‘rovnomalar natijalari (Eysenck, Myers-Briggs kabi metodikalar) asosida ko‘rib chiqildi. Tadqiqot obyekti sifatida maktab bitiruvchilari va akademik litsey o‘quvchilarining ijtimoiy adaptatsiyasi olindi.

​Asosiy e’tibor quyidagilarga qaratildi:

​Kognitiv jarayonlarning rivojlanishi (mantiqiy xotira va ixtiyoriy diqqat).

​Emotsional intellekt darajasi.

​Ijtimoiy tarmoqlarning o‘spirinlar ruhiyatiga ta’siri.

​TADQIQOT NATIJALARI

​Tahlillar natijasida quyidagilar aniqlandi:

​O‘smirlarning 70% dan ortig‘ida tengdoshlarining fikri kattalar fikridan ustun turadi.

​Ilk o‘spirinlik davrida o‘quvchilarning 60% i aniq kasbiy maqsadlarga ega bo‘lsa-da, ularning yarmidan ko‘pi psixologik qo‘llab-quvvatlashga muhtoj.

​Raqamli texnologiyalar o‘spirinlarda «virtual Men» va «real Men» o‘rtasidagi tafovutni oshirmoqda, bu esa ichki ziddiyatlarni keltirib chiqarmoqda.

​XULOSA

​O‘smirlik va ilk o‘spirinlik davri insonning jamiyatda o‘z o‘rnini topishi uchun poydevor vazifasini o‘taydi. Bu davrda psixik rivojlanishning muvaffaqiyatli kechishi uchun nafaqat bilim berish, balki yoshlarning emotsional ehtiyojlarini tushunish lozim. Xulosa qilib aytganda, ta’lim jarayonida individual yondashuv va psixologik xizmatni kuchaytirish, yoshlarni kasbiy yo‘naltirish bilan birga ularning ichki «Men»ini asrab-avaylash davr talabidir.

​FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

​Bojovich, L. Shaxs shakllanishining psixologik qonuniyatlari va bosqichlari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.​Erikson, E. Identichnost: Yunost i krizis (Per. s angl.). – Moskva: Progress, 2020.
​G‘oziyev, E. Ontogenez psixologiyasi: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Noshir, 2022.
​Schaffer, D. R. Developmental Psychology: Childhood and Adolescence. – Boston: Cengage Learning, 2022.
​Karimova, V. Ijtimoiy psixologiya. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
​Santrock, J. W. Adolescence (18th Edition). – New York: McGraw Hill, 2023.
​Nishonova, Z. Yosh davrlari va pedagogik psixologiya. – Toshkent: Yangi asr avlodi,

Previous post Psixologiya fanining maqsad va vazifalari
Next post KASBIY NUTQNI SHAKLLANTIRISHDA UMUMIY PSIXOLOGIYANING O‘RNI VA AHAMIYATI 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *