Durdona Mamarajabova,
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada psixologiya fanining mohiyati, uning asosiy maqsadi hamda vazifalari keng yoritilgan. Inson psixikasi, ong va xulq-atvor jarayonlarini o‘rganish psixologiyaning markaziy masalasi sifatida tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada psixologiyaning nazariy, amaliy, diagnostik, prognozlash va tarbiyaviy vazifalari batafsil tushuntirilgan. Psixologik bilimlarning ta’lim, tibbiyot, mehnat faoliyati va kundalik hayotdagi ahamiyati ochib berilgan.
Kalit so‘zlar:
Psixologiya, psixika, ong, xulq-atvor, shaxs, temperament, xarakter, qobiliyat, psixologik jarayonlar, diagnostika, rivojlanish, ta’lim, tarbiya, motivatsiya.
Psixologiya fanining maqsad va vazifalari.
Psixologiya — inson psixikasi, ong, ruhiy jarayonlar va xulq-atvorni o‘rganadigan muhim ilmiy sohalardan biridir. U nafaqat insonning ichki dunyosini anglashga yordam beradi, balki jamiyat taraqqiyoti, ta’lim-tarbiya, mehnat faoliyati va insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni yaxshilashda ham katta ahamiyatga ega. Zamonaviy davrda psixologiya fanining roli yanada ortib bormoqda, chunki inson omili har qanday taraqqiyotning markazida turadi.
Psixologiya fanining maqsadi.
Psixologiyaning asosiy maqsadi inson psixikasining mohiyatini chuqur o‘rganish, uning qonuniyatlarini aniqlash va ushbu bilimlardan amaliy faoliyatda samarali foydalanishdan iborat. Psixika — bu insonning tashqi olamni aks ettirish jarayoni bo‘lib, u orqali inson atrof-muhitni anglaydi, unga moslashadi va faoliyat olib boradi.
Psixologiya quyidagi asosiy yo‘nalishlarda maqsadni amalga oshiradi:
* insonning sezgi, idrok, xotira, tafakkur, tasavvur kabi bilish jarayonlarini o‘rganish;
* hissiyotlar, kayfiyat va emotsional holatlarning shakllanishini tahlil qilish;
* shaxsning individual xususiyatlari — temperament, xarakter, qobiliyat va motivatsiyani aniqlash;
* inson xulq-atvorining sabablarini tushuntirish va uni boshqarish yo‘llarini ishlab chiqish.
Shuningdek, psixologiya insonning ichki imkoniyatlarini ochish, uning intellektual va ruhiy salohiyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Psixologiya fanining vazifalari.
Psixologiya o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlariga erishish uchun bir qator muhim vazifalarni bajaradi. Ushbu vazifalarni shartli ravishda bir necha guruhlarga ajratish mumkin.
1. Nazariy vazifalar.
Nazariy vazifalar psixologiyaning ilmiy asoslarini shakllantirishga qaratilgan. Bunga quyidagilar kiradi:
* psixik hodisalar va jarayonlarning mohiyatini ochib berish;
* psixologik qonuniyatlarni aniqlash va tizimlashtirish;
* psixikaning rivojlanish bosqichlarini o‘rganish;
* turli psixologik nazariyalar va konsepsiyalarni ishlab chiqish.
2. Amaliy vazifalar.
Amaliy vazifalar psixologik bilimlarni hayotga tatbiq etishga xizmat qiladi:
* ta’lim va tarbiya jarayonlarini samarali tashkil etish;
* o‘quvchilarning bilim olish qobiliyatini oshirish;
* mehnat faoliyatini to‘g‘ri tashkil qilish va unumdorlikni oshirish;
* insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni yaxshilash;
* psixologik maslahat va yordam ko‘rsatish.
3. Diagnostik vazifalar.
Diagnostik vazifalar shaxsning individual xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan:
* shaxsning qobiliyatlarini baholash;
* temperament va xarakter xususiyatlarini aniqlash;
* ruhiy holatlarni tahlil qilish;
* muammoli vaziyatlarni aniqlash va ularga yechim topish.
4. Prognozlash vazifalari.
Psixologiya inson xulq-atvorini oldindan bashorat qilish imkonini beradi:
* shaxsning kelajakdagi rivojlanishini taxmin qilish;
* turli vaziyatlarda qanday qarorlar qabul qilishini oldindan aniqlash;
* muammoli holatlarning oldini olish choralarini ishlab chiqish.
5.Tarbiyaviy vazifalar.
Psixologiya shaxsni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi:
* ijobiy axloqiy sifatlarni rivojlantirish;
* mustaqil fikrlashni shakllantirish;
* ijtimoiy moslashuvni ta’minlash;
* shaxsning har tomonlama kamol topishiga yordam berish. Psixologiyaning jamiyatdagi ahamiyati.
Psixologiya fanining ahamiyati bugungi kunda juda katta. U quyidagi sohalarda keng qo‘llaniladi:
* ta’lim tizimida — o‘qitish usullarini takomillashtirishda;
* tibbiyotda — ruhiy salomatlikni saqlashda;
* ishlab chiqarishda — mehnat unumdorligini oshirishda;
* boshqaruvda — rahbarlik faoliyatini samarali tashkil etishda;
* kundalik hayotda — insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni yaxshilashda.
Psixologik bilimlar insonning o‘zini anglashiga, boshqalarni tushunishiga va hayotdagi muammolarni to‘g‘ri hal qilishiga yordam beradi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, psixologiya fanining maqsadi inson psixikasini chuqur o‘rganish va uni rivojlantirishga xizmat qilishdan iborat. Uning vazifalari esa ushbu maqsadga erishish uchun zarur bo‘lgan ilmiy, amaliy va tarbiyaviy faoliyatlarni o‘z ichiga oladi. Psixologiya nafaqat ilmiy fan, balki inson hayotini yaxshilashga xizmat qiluvchi muhim vosita hamdir.
Shu sababli psixologiyani o‘rganish har bir inson uchun foydali bo‘lib, u shaxsiy rivojlanish va jamiyat taraqqiyotida muhim o‘rin egallaydi.
Quyida mavzu bo‘yicha foydalanish mumkin bo‘lgan adabiyotlar ro‘yxati keltirilgan:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Umumiy psixologiya – Toshkent: O‘qituvchi, 2002.
2. Psixologiya – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2010.
3. Obshchaya psixologiya – Moskva: Prosveshcheniye, 1986.
4. Psixologiya – Toshkent: Fan, 2005.
5. Psixologiya asoslari – Toshkent, 2012.