Kirish: Hozirgi shiddatli globallashuv va texnologik taraqqiyot davrida terminologiya masalasi zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Fan, texnika va ijtimoiy-iqtisodiy sohalarning jadal rivojlanishi o‘zbek tilining leksik qatlami boyishiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, mamlakatimizga chet eldan kirib kelayotgan (import qilinayotgan) yangi mahsulotlar, yuqori texnologiyalar va zamonaviy uskunalar tilda yangi terminlarning paydo bo‘lishiga asosiy turtki bo‘lib xizmat qilmoqda.
Ushbu maqolaning maqsadi — zamonaviy o‘zbek terminologiyasining bugungi holatini tahlil qilish, xalqaro terminlarning milliy til tizimiga integratsiyalashuvi hamda ularni moslashtirish muammolarini atroflicha ko‘rib chiqishdan iborat. Shuningdek, maqolada texnik va iqtisodiy sohalardagi yangi tushunchalarning o‘zbek tili fonetikasi, morfologiyasi va sintaksisiga ta’siri masalalariga alohida to‘xtalib o‘tiladi.
Terminologiya (termin va … logiya) — 1) 1) leksikanutg bir sohasi; muayyan fan, texnika, ishlab chiqarish. tarmogʻining, sanʼat, ijtimoiy faoliyat sohasining tegishli tushunchalar tizimi bilan bogʻliq terminlari majmui; 2) tilshunoslikning terminlarni oʻrganuvchi sohasi. Terminologiya tor maʼnoda maʼlum bir sohaga oid maxsus leksika. Mas., fizika terminologiyasi, ijtimoiysiyosiy terminologiya, mashinasozlik terminologiyasi kabi. Terminologiya umumxalq tilining leksikasi negizida vujudga keladi, boyiydi. Uz navbatida u, umumxalq tilining boyishi uchun xizmat qiladi. Terminologik leksika umumxalq tili leksikasining ajralmas qismi sifatida u bilan birga rivojlanadi, jamiyat va til taraqqiyotidagi barcha jarayonlarni boshdan kechiradi. Maʼlum bir soha yoki fan yuqori darajada taraqqiy etgandagina oʻsha tilda maxsus terminologiya vujudga keladi.
Terminologiyaning rivojlanishi, boyish yoʻllari har xil: boshqa tillardan soʻz olish, yangi soʻz yasash, ayrim fammatik kategoriyalarning leksikalashuvi, soʻz birikmasining semantik bir butun holga kelib qolishi va boshqa Bugungi kunda oʻzbek terminologiyasining boyishi, asosan, boshqa tillardan soʻz olish va ichki soʻz yasash hisobiga roʻy bermoqda. U yoki bu soha terminologik tizimining barkarorligini belgilovchi asosiy omil uning tartibga solinganligi va muntazamligidir. Terminologiyaning oʻziga xos xususiyatlari mavjud. Mas., umumadabiy tilda sinonimiya, omonimiya va kup maʼnolilik tilning boyligi boʻlsa, terminologiyada bular salbiy hodisa hisoblanadi. Mas., birgina tushunchani ifodalash uchun oʻzbek tilida yarimoʻtkazgich — chalaoʻtkazgich — nimoʻtkazgich terminlari qoʻllanmoqda. Bu, oʻz navbatida, oʻqishoʻqitish va axborot almashish jarayonini qiyinlashtiradi. Shu sababli ham terminologiya si maʼlum darajada barqarorlashgan barcha tillarda terminlar doimiy tartibga solib turiladi. Tartibga solish maʼlum terminologik meʼyorlar asosida amalga oshiriladi. Terminologiya rivojida fan sohalariga oid maxsus lugʻatlarni nashr qilib turish ham muhim ahamiyatga ega.
Zamonaviy o‘zbek terminologiyasi — bu fan, texnika, siyosat, iqtisod, tibbiyot, axborot texnologiyalari kabi turli sohalarda ishlatiladigan maxsus ilmiy atamalar (terminlar) tizimidir. Terminologiya tilshunoslikning terminlarni o‘rganadigan bo‘limi hisoblanadi. Hozirgi davrda ilm-fan va texnologiya rivojlangani sababli o‘zbek tilida yangi terminlar ko‘payib bormoqda. Bu terminlar asosan: a) yangi ilmiy tushunchalarni ifodalash, b) texnika va texnologiya yangiliklarini nomlash, d) xalqaro ilmiy aloqalarni osonlashtirish uchun ishlatiladi.
Zamonaviy terminlar uch xil yo‘l bilan paydo bo‘ladi: 1.O‘zbek tilining ichki imkoniyatlari orqali 2. Boshqa tillardan o‘zlashish orqali 3. Tarjima (kalkalash) orqali
O‘zbek tilining ichki imkoniyatlari bilan yaratilgan terminlar
Hisoblash texnikasi — axborotni avtomatik qayta ishlash, saqlash va uzatish uchun mo‘ljallangan apparat hamda dasturiy vositalar majmuidir. Bu tushuncha nafaqat zamonaviy kompyuterlarni, balki barcha turdagi hisoblash qurilmalarini o‘z ichiga olgan fan va texnika sohasini anglatadi.
Maʼlumotlar bazasi (inglizcha: database) — bu elektron tarzda tartiblangan, saqlanadigan va tezkor qidirish hamda tahlil qilish imkonini beradigan maʼlumotlar toʻplamidir. Uni oddiygina qilib, juda katta va aqlli «elektron arxiv» deb tasavvur qilish mumkin.
Sunʼiy yoʻldosh — biror osmon jismi (masalan, Yer, Oy yoki boshqa sayyora) atrofida muayyan orbita boʻylab harakatlanadigan, inson tomonidan yaratilgan kosmik apparatdir.
Boshqa tillardan o‘zlashgan terminlar:
Tilshunoslik (Lingvistik) terminlari:
Fonetika (yunoncha phonetikos — tovushli, ovozli) — tilshunoslikning tilning tovush qurilishini, nutq tovushlarining hosil bo‘lishi, o‘zgarishi va talaffuz xususiyatlarini o‘rganadigan bo‘limidir
Leksikologiya (yunoncha lexikos — so‘zga oid va logos — ta’limot) — tilshunoslikning til lug‘at tarkibini (leksikasini) o‘rganadigan bo‘limidir. U so‘zlarning ma’nosi, kelib chiqishi, qo‘llanilish doirasi va o‘zaro munosabatlarini tadqiq qiladi.
Morfologiya (yunoncha morphe — shakl, logos — ta’limot) — tilshunoslikning so‘zlarning turkumlanishi, ularning shakl hosil qilishi va o‘zgarish qonuniyatlarini o‘rganadigan bo‘limidir.
Sintaksis (yunoncha syntaxis — tuzish, birlashtirish) — tilshunoslikning so‘z birikmalari va gaplarning tuzilishi, ularning o‘zaro bog‘lanish usullari hamda turlarini o‘rganadigan bo‘limidir.
Axborot texnologiyalarida
Kompyuter — bu maʼlumotlarni qabul qilish, saqlash, qayta ishlash va uzatish uchun moʻljallangan, dasturlashtiriladigan elektron qurilmadir. U inson tomonidan berilgan buyruqlar (dasturlar) asosida murakkab hisob-kitoblarni va mantiqiy amallarni juda yuqori tezlikda bajaradi.
Internet — bu butun dunyo bo‘ylab millionlab kompyuter tarmoqlarini bir-biriga bog‘lovchi global axborot tizimidir. Uni «tarmoqlar tarmog‘i» deb ham atashadi, chunki u yer sayyorasining istalgan nuqtasidagi qurilmalarni yagona aloqa muhitiga birlashtiradi.
Server — bu tarmoqdagi boshqa kompyuterlarga (mijozlarga) xizmat koʻrsatuvchi, ma’lumotlarni saqlovchi va qayta ishlovchi maxsus kuchli kompyuter yoki dasturiy tizimdir. «Server» soʻzi inglizcha to serve — «xizmat koʻrsatmoq» fe’lidan olingan boʻlib, u soʻrovlarga javob berish va resurslarni taqdim etish vazifasini bajaradi.
Monitor — bu kompyuter yoki boshqa qurilmalardagi matnli, grafikli va video maʼlumotlarni vizual tarzda foydalanuvchiga koʻrsatib beruvchi asosiy chiqish qurilmasidir.
Iqtisodiyotda
Kredit — bu bank yoki boshqa kredit tashkiloti tomonidan qarz oluvchiga ma’lum bir miqdordagi pul mablagʻini foiz toʻlash, qaytarib berish va muddatlilik shartlari asosida vaqtincha foydalanishga berilishidir.
Bank — bu pul mablagʻlarini yigʻish, saqlash, qarz berish va pul hisob-kitoblarini amalga oshirish bilan shugʻullanuvchi maxsus moliya-kredit muassasasidir.
Investitsiya — bu kelajakda daromad olish yoki foyda koʻrish maqsadida iqtisodiy faoliyat obyektlariga moddiy va nomoddiy neʼmatlarni (pul, mulk, huquqlar) kiritish jarayonidir. Sodda qilib aytganda, bu bugun mavjud boʻlgan mablagʻni ertaga koʻpaytirish uchun biror loyiha yoki aktivga yoʻnaltirishdir.
Inflatsiya (lotincha inflatio — shishish) — bu mamlakatda tovarlar va xizmatlar narxi umumiy darajasining oshishi natijasida pulning qadrsizlanishi jarayonidir. Inflatsiya vaqtida bir xil miqdordagi pulga vaqt o‘tishi bilan kamroq mahsulot sotib olish mumkin bo‘ladi, ya’ni pulning xarid qobiliyati pasayadi.
Xulosa. Zamonaviy oʻzbek terminologiyasi nafaqat tilshunoslikning alohida boʻlimi, balki milliy oʻzlikni anglash va davlat tilining ijtimoiy-siyosiy hamda ilmiy nufuzini belgilovchi strategik sohadir. Mustaqillik yillarida, ayniqsa, soʻnggi oʻn yillikda amalga oshirilgan islohotlar natijasida oʻzbek terminologiyasi yangi taraqqiyot bosqichiga koʻtarildi. Bu jarayonda, bir tomondan, tilning ichki imkoniyatlaridan foydalangan holda qadimiy turkiy ildizlarga qaytish va soʻz yasash modellarini jonlantirish kuzatilsa, ikkinchi tomondan, global integratsiya va raqamli transformatsiya natijasida xalqaro terminlarning kirib kelishi jadallashdi.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy oʻzbek terminologiyasi — bu oʻtmish anʼanalari va kelajak texnologiyalari oʻrtasidagi oltin koʻprikdir. Tilimizning xalqaro miqyosda ilmiy til sifatida tan olinishi aynan terminologiyaning qay darajada tartibga solinganligi va zamon talablariga javob bera olishiga bogʻliq. Shuning uchun ham, terminlarni tanlashda hamda isteʼmolga kiritishda tildagi meʼyor va xalqaro andozalar oʻrtasidagi muvozanatni saqlash ilmiy jamoatchilik oldidagi eng dolzarb vazifa boʻlib qolmoqda.
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. O’zbek tili va adabiyot kafedrasi o’qtuvchisi Dilnavoz Sattarova .
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.
Filologiya va tillarni o‘qitish:
o‘zbek tili yo‘nalishi 3-bosqich talabalari Xolmurodova Nilufar Yo‘lchi qizi, Xudoyberdiyeva Diyora