M.Bo‘ronova,
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, xorijiy til va adabiyoti quyi kurslar kafedrasi o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tilning millat hayotidagi o‘rni, uning ma’naviy boylik sifatidagi ahamiyati hamda inson odobini namoyon etuvchi asosiy mezon ekani yoritilgan. Shuningdek, ona tilini asrab-avaylash, uni to‘g‘ri va ravon qo‘llashning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni haqida fikr yuritiladi. Tilning insonlar o‘rtasidagi muomala madaniyati va tarbiyadagi ahamiyati misollar orqali bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
Til, millat, ona tili, ma’naviyat, odob, madaniyat, tarbiya, nutq madaniyati, qadriyat, ma’rifat.
“Til — millat ko‘zgusi va odob mezoni” degan fikr juda chuqur ma’noga ega. Til har bir xalqning tarixi, madaniyati, urf-odati va ma’naviyatini aks ettiradi. Insonning qanday gapirishi uning tarbiyasi, odobi va dunyoqarashini namoyon qiladi. Shu sababli til nafaqat aloqa vositasi, balki millatning ma’naviy boyligi hamdir.
Ona tilini asrab-avaylash, uni hurmat qilish har bir insonning burchidir. Chiroyli va muloyim so‘zlash esa insonning odobli ekanini ko‘rsatadi. Yaxshi so‘z odamlar qalbini yaqinlashtiradi, hurmat va mehr uyg‘otadi. Qo‘pol yoki noo‘rin so‘zlar esa aksincha, insonning obro‘siga putur yetkazadi.
Shuning uchun ham tilga e’tiborli bo‘lish, uni boyitish va to‘g‘ri ishlatish jamiyat taraqqiyoti uchun muhimdir. Tilni qadrlagan millat o‘zligini yo‘qotmaydi va kelajak avlodga boy ma’naviy meros qoldiradi.Til — insoniyatning eng buyuk ne’matlaridan biridir. Har bir millatning borligi, tarixi, madaniyati va ma’naviyati uning tilida namoyon bo‘ladi. Shu sababli ham “Til — millat ko‘zgusi va odob mezoni” degan hikmat bejiz aytilmagan. Insonning qanday so‘zlashi uning nafaqat saviyasini, balki tarbiyasi va odobini ham ko‘rsatadi.
Avvalo, til millatning ko‘zgusidir. Chunki xalqning asrlar davomida yaratgan boy merosi, urf-odatlari, qadriyatlari va an’analari til orqali avloddan avlodga o‘tadi. Ona tilini sevgan inson o‘z millatini, Vatanini va tarixini qadrlaydi. Til yo‘qolsa, millatning o‘zligi ham yo‘qoladi. Shuning uchun har bir xalq o‘z tilini asrab-avaylashga intiladi.
Bundan tashqari, til inson odobining ham mezoni hisoblanadi. Insonning muomalasi, muomala madaniyati uning qanday gapirishida bilinadi. Shirinsuxan, muloyim va madaniyatli inson doimo hurmat topadi. Yaxshi so‘z qalblarni yaqinlashtiradi, do‘stlik va mehr-muhabbatni mustahkamlaydi. Aksincha, qo‘pol va o‘ylamay aytilgan so‘z insonning obro‘siga putur yetkazadi.
Bugungi kunda ona tilimizning nufuzi yanada ortib bormoqda. Uni to‘g‘ri va ravon ishlatish, begona so‘zlarni noo‘rin qo‘llamaslik har birimizning vazifamizdir. Ayniqsa, yoshlar til boyligini oshirish uchun ko‘proq kitob o‘qishi, adabiy tilda so‘zlashishga odatlanishi kerak.
Xulosa.
Muxtasar aytganda, til — millatning bebaho boyligi, uning ma’naviy qiyofasi va tarixiy xotirasidir. Har bir xalqning o‘ziga xos urf-odati, qadriyati va madaniyati avvalo tilida namoyon bo‘ladi. Ona tilini asrab-avaylagan millat o‘zligini, sha’ni va g‘ururini saqlab qoladi. Shu sababli tilni hurmat qilish — bu millatni, Vatanni va ajdodlar merosini hurmat qilish demakdir. Bundan tashqari, insonning odobi ham uning nutqida aks etadi. Chiroyli, muloyim va mazmunli so‘zlash insonning tarbiyali, bilimli va madaniyatli ekanini ko‘rsatadi. Yaxshi so‘z inson qalbiga quvonch baxsh etadi, odamlar orasida mehr-oqibat va hurmatni kuchaytiradi. Shu bois har bir inson o‘z nutqiga e’tiborli bo‘lishi, so‘zning qadriga yetishi kerak.
Bugungi yosh avlod ona tilining boyligini chuqur o‘rganib, uni ravon va to‘g‘ri ishlatishga intilishi zarur. Zero, tilga bo‘lgan e’tibor millat kelajagiga bo‘lgan e’tibordir. Tilini qadrlagan xalqning kelajagi porloq, ma’naviyati esa yuksak bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Oʻzbek tilining izohli lugʻati — Toshkent: Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi nashriyoti, 2020.
2.Maʼnaviyat — yengilmas kuch — Toshkent: Maʼnaviyat nashriyoti, 2008.
3.Yuksak maʼnaviyat — yengilmas kuch — Toshkent: Maʼnaviyat nashriyoti, 2008.
4.Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari — Toshkent, 2015.
5.Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi. “Davlat tili haqida”gi Qonun, 1989. 6.O‘zbek xalq maqollari va hikmatli so‘zlar to‘plami