Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya va tillarni o’qitish o’zbek tili yo’nalishi 4-bosqich talabasi Nargiza Muhammadiyeva.
Annotatsiya:Ushbu maqolada Omon Muxtorning «Ayollar mamlakati va saltanati» asarida qo’llangan grammatik vositalarning nazariy asoslari tahlil qilinadi. Asardagi morfologik va sintaktik birliklarning badiiy-estetik vazifasi, qahramon ruhiyatini ochishdagi o’rni hamda muallif uslubini shakllantirishdagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, grammatik vositalarning matnning emotsional ta’sirchanligini oshirishdagi roli ilmiy jihatdan asoslanadi.**Kalit so’zlar:** grammatik vosita, morfologiya, sintaksis, badiiy matn, lingvopoetika, uslub, dialog, monolog.### **Kirish**O’zbek adabiyotida badiiy til va uslub masalasi muhim tadqiqot yo’nalishlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, badiiy asarda grammatik vositalarning qo’llanishi yozuvchi mahoratini namoyon etuvchi asosiy omillardan biridir. Omon Muxtor asarlarida tilning badiiy imkoniyatlaridan samarali foydalanilgan bo’lib, yozuvchi grammatik birliklar yordamida qahramonlarning ichki kechinmalari, ruhiy holati va voqealar rivojini tabiiy ifodalashga erishgan.»Ayollar mamlakati va saltanati» asari ham til va uslub jihatidan o’ziga xos bo’lib, unda grammatik vositalar muhim estetik vazifa bajaradi. Asarda morfologik shakllar, sintaktik qurilmalar, dialog va monologlar badiiy tasvirning ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. Grammatik vositalar tushunchasi va ularning nazariy asoslari tilning mazmun ifodalash imkoniyatlarini yuzaga chiqaruvchi birliklar bo’lib, ular morfologik va sintaktik vositalardan tashkil topadi. Morfologik vositalarga so’z turkumlari, qo’shimchalar, zamon va shaxs-son shakllari kirsa, sintaktik vositalarga gap qurilishi, bog’lanish usullari va sintaktik birliklar kiradi.Tilshunoslikda grammatik vositalar nafaqat aloqa vositasi, balki uslubiy va estetik vazifani ham bajarishi ta’kidlanadi. **Badiiy matnda ular:** * obraz yaratish; * hissiy ta’sirni kuchaytirish; * voqealarning izchilligini ta’minlash; * muallif individual uslubini shakllantirish kabi funksiyalarni bajaradi.Shu jihatdan «Ayollar mamlakati va saltanati» asaridagi grammatik birliklar lingvopoetik tahlil uchun muhim manba hisoblanadi.### **Asarda morfologik vositalarning qo’llanishi.**Asarda fe’l shakllari alohida uslubiy ahamiyatga ega. Muallif voqealarni bayon qilishda o’tgan zamon fe’llaridan keng foydalanadi. Bu esa voqealarning izchil va tabiiy ifodalanishiga xizmat qiladi. Masalan, «qaradi», «o’yladi», «sezdi» kabi fe’llar qahramonning ichki holatini ochib beradi.Olmoshlarning qo’llanishi ham asarning dialogik tabiiyligini ta’minlaydi. «Men», «sen», «u» kabi olmoshlar qahramonlar o’rtasidagi yaqinlik yoki ruhiy masofani ifodalaydi. Ayrim o’rinlarda olmoshlarning takror qo’llanishi hissiy ta’sirni kuchaytiradi. Sifat va ravishlar esa tasviriylikni oshirishda xizmat qiladi. Qahramonning tashqi ko’rinishi, kayfiyati va muhit manzarasi aynan shu vositalar yordamida aniq ifodalanadi.### **Sintaktik vositalarning uslubiy xususiyatlari.**Asarda sodda va qo’shma gaplardan o’rinli foydalanilgan. Sodda gaplar voqealarning tezkorligini va dialoglarning tabiiyligini ta’minlaydi. Qo’shma gaplar esa murakkab fikr va ruhiy holatlarni ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Muallif dialog va monologlardan samarali foydalanadi. Dialoglar orqali qahramon xarakteri ochilsa, ichki monologlar yordamida personajning ruhiy kechinmalari yoritiladi. Bu esa asarning psixologik ta’sirchanligini oshiradi. Takroriy sintaktik qurilmalar ham matnning emotsional bo’yoqdorligini kuchaytiradi. Ayrim gap shakllarining qayta qo’llanishi dramatik holatni yuzaga keltiradi va o’quvchi diqqatini muhim nuqtaga qaratadi.### **Yordamchi so’zlarning badiiy vazifasi.**Asarda bog’lovchi, yuklama va ko’makchilar ham muhim uslubiy vazifa bajaradi. «Ammo», «lekin», «go’yo», «hatto» kabi yordamchi so’zlar qarama-qarshilik, taqqoslash va kuchaytirish ma’nolarini ifodalashda xizmat qiladi. Yordamchi vositalarning o’rinli qo’llanishi matnning mantiqiy yaxlitligini ta’minlab, badiiy nutqning ravonligini oshiradi.### **Grammatik vositalarning lingvopoetik ahamiyati.**»Ayollar mamlakati va saltanati» asarida grammatik vositalar faqat grammatik ma’no ifodalovchi birlik sifatida emas, balki badiiy-estetik vosita sifatida ham namoyon bo’ladi. Muallif grammatik shakllar yordamida: * qahramon psixologiyasini ochadi; * voqealarning emotsional ta’sirini kuchaytiradi; * milliy ruh va individual uslubni ifodalaydi.Shu sababli asardagi grammatik vositalarni lingvopoetik jihatdan tahlil qilish yozuvchi uslubini o’rganishda muhim ilmiy ahamiyatga ega.### **Xulosa.**Muxtasar qilib aytadigan bo’lsam, har bir asardagi tahlillar albatta yangi sahifani, yangi ilmiy ishlarni, yanada kuchli bilimlarni o’zida jalb qiladi. Omon Muxtorning «Ayollar mamlakati va saltanati» asarida grammatik vositalar badiiy matnning mazmun va shakl birligini ta’minlovchi muhim unsurlardan biridir. Morfologik va sintaktik vositalar qahramon ruhiyati, voqealar rivoji va muallif g’oyasini ochishda faol xizmat qilgan. Asardagi grammatik birliklarning uslubiy va estetik imkoniyatlari yozuvchi mahoratini namoyon etadi.**Foydalanilgan adabiyotlar:** 1. Omon Muxtor. Ayollar mamlakati va saltanati. 2. Hojiyev A. O’zbek tili stilistikasi. 3. Nurmonov A. O’zbek tilshunosligi nazariyasi. 4. Mahmudov N. Til va uslub masalalari. 5. Yo’ldoshev B. Badiiy matn lingvopoetikasi.