Termiz davlat universiteti Filologiya va tillarni o‘qitish ta’lim yo‘nalishi 222-guruh talabasi Choriyeva Zilola.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada hududiy shevalarning zamonaviy o‘zbek adabiy tiliga ta’siri, ularning til taraqqiyotidagi o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Shevalarning lug‘at boyligini oshirishdagi hissasi, fonetik va uslubiy xususiyatlari hamda badiiy adabiyot, ommaviy axborot vositalari va internet tilidagi qo‘llanilishi tahlil qilingan. Shuningdek, shevalarning milliy madaniyat va xalq tarixini saqlashdagi o‘rni haqida fikr yuritilgan. Maqolada hududiy shevalardan foydalanishning ijobiy va salbiy jihatlari ilmiy asosda bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
Hududiy sheva, adabiy til, Dialektologiya, o‘zbek tili, til madaniyati, xalqona nutq, lahja, Tilshunoslik, fonetik xususiyatlar, milliy qadriyatlar.
Kirish.
Til — millatning ma’naviy boyligi, tarixiy xotirasi va madaniy merosini aks ettiruvchi eng muhim vositalardan biridir. Har bir xalq tilining shakllanishida xalqning turmush tarzi, geografik joylashuvi, urf-odatlari va tarixiy taraqqiyoti katta rol o‘ynaydi. Shu jihatdan o‘zbek tili ham boy va rang-barang shevalarga ega bo‘lib, ular adabiy tilning rivojlanishida muhim manba vazifasini bajaradi.
Dialektologiya fanida hududiy shevalarning til taraqqiyotiga ta’siri keng o‘rganiladi. Chunki shevalar xalqning jonli nutqini saqlab qoluvchi asosiy manbalardan biri hisoblanadi. Zamonaviy o‘zbek adabiy tili ham turli hududiy shevalar asosida boyib, takomillashib bormoqda. Ayniqsa, kundalik muloqot, ommaviy axborot vositalari, internet va san’at orqali shevalarga xos ko‘plab so‘zlar adabiy til tarkibiga kirib kelmoqda.
Hududiy sheva tushunchasi.
Hududiy sheva — ma’lum bir hudud aholisi tomonidan qo‘llaniladigan til ko‘rinishidir. Shevalar talaffuz, lug‘aviy birliklar va grammatik shakllar jihatidan bir-biridan farq qiladi. O‘zbek tilida asosan qarluq, qipchoq va o‘g‘uz lahjalari mavjud bo‘lib, ular ko‘plab mahalliy shevalarga bo‘linadi.
Masalan:
- Toshkent-Farg‘ona shevalari qarluq lahjasiga,
- Xorazm shevalari o‘g‘uz lahjasiga,
- Qashqadaryo va Surxondaryoning ayrim hududlari qipchoq lahjasiga mansubdir.
Har bir sheva xalqning yashash tarzi va tarixiy tajribasini aks ettiradi. Shu sababli ular tilning boyishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Shevalarning adabiy tilni boyitishdagi o‘rni. - Hududiy shevalar zamonaviy adabiy tilning lug‘at boyligini kengaytiradi.
- Ko‘plab yangi so‘zlar dastlab shevalarda qo‘llanib, keyinchalik umumxalq iste’moliga kiradi.
Masalan: “piyola”, “lagan”, “cho‘g‘”, “kaymoq” kabi ayrim so‘zlar tarixan mahalliy nutqda faol ishlatilgan; “aka-uka”, “opa-singil” kabi juft birliklarning ayrim shakllari shevalarda keng tarqalgan; qishloq xo‘jaligi, milliy taomlar va urf-odatlarga oid ko‘plab atamalar shevalar orqali saqlanib qolgan. Bugungi kunda internet va ijtimoiy tarmoqlarda shevaga oid iboralar keng qo‘llanmoqda. Natijada ayrim hududiy birliklar yoshlar nutqida ommalashib, adabiy tilga yaqinlashmoqda.
Fonetik ta’sir.
Fonetika nuqtai nazaridan shevalar adabiy til talaffuziga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Turli hududlarda ayrim tovushlarning talaffuzi o‘ziga xos shaklda uchraydi.
Masalan: ayrim hududlarda “kelyapti” o‘rniga “kevotti”, “borayapman” o‘rniga “borvomman”, “bo‘lyapti” o‘rniga “bo‘votti” kabi shakllar qo‘llanadi.
Bu holat xalq og‘zaki nutqining tabiiyligini ko‘rsatadi. Ba’zi hollarda bunday talaffuz shakllari san’at, kino va teatr orqali ommalashadi.
Shevalarning badiiy adabiyotdagi o‘rni.
O‘zbek yozuvchilari va shoirlari asarlarida shevalardan mahorat bilan foydalanadilar. Bu esa kahramon xarakterini ochish, milliy ruhni ifodalash va voqealarning tabiiyligini ta’minlashga xizmat qiladi. Abdulla Qahhor, Said Ahmad, Tohir Malik kabi ijodkorlar asarlarida xalqona iboralar va shevaga xos nutq unsurlari keng uchraydi. Bu hol o‘quvchiga obrazlarni yanada yaqinroq his qilish imkonini beradi. Masalan, qishloq hayoti tasvirlangan asarlarda mahalliy sheva elementlari tabiiy ravishda qo‘llanadi. Natijada asarning milliy ruhi kuchayadi.
Ommaviy axborot vositalari va internetning ta’siri.
Hozirgi davrda televideniye, radio, kino va ijtimoiy tarmoqlar shevalarning keng tarqalishiga sabab bo‘lmoqda. Blogerlar, aktyorlar va san’atkorlar o‘z chiqishlarida mahalliy shevalardan foydalanib, auditoriya e’tiborini tortmoqda.
Bu jarayonning ijobiy tomonlari: - milliy til boyligining saqlanishi;
- xalqona ifodalarning ommalashuvi;
- yoshlarning milliy qadriyatlarga qiziqishi ortishi.
Salbiy tomonlari esa: - ayrim hollarda adabiy til me’yorlarining buzilishi;
- rasmiy nutqda shevalarning ortiqcha qo‘llanishi;
- talaffuz va yozuvdagi xatolarning ko‘payishi.
Shuning uchun shevalardan o‘rinli va me’yor asosida foydalanish muhimdir.
Shevalarni o‘rganishning ahamiyati.
Tilshunoslikda shevalarni o‘rganish xalq tarixini, etnik tarkibini va madaniyatini tadqiq qilishda muhim manba hisoblanadi. Shevalar orqali qadimgi so‘zlar, tarixiy grammatik shakllar va milliy urf-odatlarga oid ma’lumotlar saqlanib qoladi. Bugungi globallashuv davrida ayrim shevalarning yo‘qolib borayotgani kuzatilmoqda. Shu sababli ularni ilmiy jihatdan o‘rganish, lug‘atlar tuzish va yozib olish dolzarb vazifalardan biridir.
Xulosa.
Hududiy shevalar zamonaviy o‘zbek adabiy tilining rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Ular tilning lug‘at boyligini kengaytiradi, xalqona ifodalarni saqlaydi va milliy madaniyatni aks ettiradi. Shevalar adabiy tilni boyituvchi tabiiy manba bo‘lsa-da, ulardan foydalanishda til me’yorlariga amal qilish zarur. Kelajakda shevalarni chuqur o‘rganish va ularni ilmiy asosda tadqiq etish o‘zbek tilining yanada rivojlanishiga xizmat qiladi. Chunki har bir sheva xalq tarixining tirik izidir.
Foydalanilgan adabiyotlar.
- Hozirgi o‘zbek adabiy tili. — Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
- O‘zbek dialektologiyasi. — Toshkent: Fan, 2016.
- Shavkat Rahmatullayev. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. — Toshkent:
- O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2020.
- A. Nurmonov. Tilshunoslik nazariyasi. — Toshkent, 2012.
- E. Begmatov. Adabiy norma va nutq madaniyati. — Toshkent: Fan, 2003.
- Abdulla Qahhor asarlar to‘plami. — Toshkent: Sharq, 2015.
- O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti ilmiy maqolalari.
- O‘zbek tilining shevalariga oid ilmiy maqolalar va internet manbalari.