Pardayeva Shahzoda Junaydullo qizi.
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.
Filologiya fakulteti 404- guruh talabasi
Annotatsiya
Pirimqul Qodirov – o‘zbek adabiyotining muhim vakillaridan biri bo‘lib, uning asarlari faqat badiiy o‘rinlarda emas, balki xalqning turmush tarzini, ma’naviyatini, va insoniyatga bo‘lgan qarashlarini aks ettirishda ham muhim ahamiyatga ega. Uning «Qadrim» qissasi, o‘zining samimiy va chuqur ma’no bilan o‘quvchilarni o‘ziga jalb qiladi. Ushbu asar nafaqat insonning ma’naviy qadriyatlarini tasvirlash, balki til va adabiyotda so‘zlarning semantik va leksik imkoniyatlarini kashf etish uchun ideal misoldir.
Kalit so‘zlar:
Pirimqul Qodirov, «Qadrim» qissasi, leksik-semantik tahlil, leksik boylik, semantika, figurativ tillar, semantik qatlamlar, dialektal xususiyatlar, so‘zlarning chuqur ma’nosi, badiiy uslublar, do‘stlik, mehr-oqibat, qadriyatlar, ijtimoiy munosabatlar, adabiy tahlil, o‘zbek adabiyoti, xalq tili.
Pirimqul Qodirov – o‘zbek adabiyotining buyuk namoyandalaridan biri sifatida, xalqimizning turmush tarzini, milliy qadriyatlarini, insoniy munosabatlarining sirlarini chuqur tasvirlab, o‘ziga xos badiiy uslubini shakllantirgan yozuvchidir. Uning «Qadrim» qissasi adabiyotshunoslar va o‘quvchilar tomonidan katta qiziqish bilan o‘rganiladi. Qissa, asosan, insonning ma’naviy qadriyatlari, do‘stlik, sadoqat, muhabbat kabi mavzularda yozilgan bo‘lib, unda ishlatilgan leksik va semantik vositalar o‘zining chuqur ma’nosi va badiiy ifodasi bilan alohida e’tiborga loyiqdir. Ushbu maqolada biz «Qadrim» qissasining leksik-semantik xususiyatlarini tahlil qilamiz.
1. Leksik Boylik va Tushunchalar.
Pirimqul Qodirovning «Qadrim» qissasida ishlatilgan so‘zlar keng leksik imkoniyatlarga ega. U o‘z asarida xalq tili, oddiy iboralar bilan birgalikda chuqur ma’no va hissiyotlarni ifodalash uchun nozik leksik vositalardan foydalanadi. Qissada keltirilgan so‘zlar nafaqat o‘zining kundalik ma’nosiga ega, balki ularning ijtimoiy va ma’naviy qatlamlari ham mavjud. Misol uchun, «qadr», «mehr», «do‘stlik», «yordam», «sadoqat» kabi so‘zlar asarda markaziy mavzularni tashkil qiladi. Ushbu so‘zlar har biri o‘z navbatida chuqur semantik o‘zgarishlarga ega va asar davomida ularning ma’nosi rivojlanib boradi.
«Qadr» so‘zi, masalan, faqat biror kishining o‘ziga bo‘lgan hurmatini emas, balki uning jamiyatdagi o‘rni, ma’naviy qadriyatlari, dunyoqarashi va boshqalarga qo‘shgan hissasini ham aks ettiradi. Bu so‘z asarda o‘zgacha, boy va to‘ldirilgan ma’no bilan ishlatiladi, o‘quvchini o‘z-o‘zini anglashga, insonning ijtimoiy mas’uliyatini tushunishga undaydi.
2. Semantik Qatlamlar.
Qodirovning «Qadrim» qissasida ishlatilgan so‘zlar ko‘pincha ko‘p ma’noli bo‘lib, o‘z ichida bir nechta semantik qatlamlarni mujassam etadi. Har bir ibora, ayniqsa, kontekstga qarab o‘zining chuqur va murakkab ma’nolarini ochib beradi. Misol uchun, «mehr» so‘zi asarda ko‘proq samimiylik, ishonch, va o‘zaro hurmatni bildiradi. Shuningdek, bu so‘z do‘stlik, sadoqat, va yordam ko‘rsatish kabi tushunchalar bilan bog‘liqdir. «Mehr» faqat sevgi, muhabbat ma’nosida emas, balki odamlarning bir-biriga ko‘rsatgan e’tibori, g‘amxo‘rligi va o‘zaro aloqalarida ham kutilgan ma’no kasb etadi.
Shunday qilib, «Qadrim» qissasining leksik-semantik strukturasi o‘quvchiga nafaqat so‘zlarning o‘ziga, balki ularning kontekstdagi ma’nolariga ham e’tibor qaratishga undaydi.
3. Dialektizm va Mahalliy So‘zlar.
Qissada Pirimqul Qodirov o‘z asarini yozishda xalq tilining tabiiy va oddiy ifodalariga katta ahamiyat bergan. O‘zbek tilining turli dialektlari, mahalliy so‘zlar va iboralar asarda keng qo‘llanilgan. Bu dialektal xususiyatlar qissaning leksik tarkibiga boylik qo‘shadi va o‘quvchiga zamonaviy o‘zbek jamiyatining turmush tarzini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Mahalliy so‘zlar va iboralarning ishlatilishi, shuningdek, qissaning badiiy atmosferasini boyitadi, shuningdek, o‘quvchi o‘zini voqealar va personajlar bilan yaqindan bog‘lash imkonini beradi. Bu dialektal ifodalar orqali muallif nafaqat voqea va shaxslarni tasvirlaydi, balki ularning ijtimoiy va madaniy o‘ziga xosligini ham aks ettiradi.
4. Figurativ Tillarning Qo‘llanilishi.
Qodirovning «Qadrim» qissasida figurativ tillardan keng foydalanilgan. Badiiy uslublar, masalan, metaforalar, taqqoslashlar va kinoyalar asarning leksik-semantik boyligini oshiradi. Asarda ishlatilgan so‘zlar faqat bevosita ma’noga ega bo‘lmasdan, ular o‘quvchining ichki dunyosini, ruhiyatini anglash va his qilishga imkon beradi. Misol uchun, «do‘stning qadrini bilish» iborasi nafaqat do‘stlikning mazmunini, balki insonning ma’naviy o‘sishi, boshqa odamlar bilan o‘zaro hurmatini bildiradi.
Figurativ tillardan foydalanish qissaga nafaqat badiiy shakl beradi, balki so‘zlarning semantik qatlamlarini kengaytiradi va ularni ko‘p ma’noli qilib, o‘quvchiga yanada chuqurroq tushuncha beradi.
5. Anlamni Oshirish.
Pirimqul Qodirov o‘z asarida so‘zlarning ma’nosini oshirishga harakat qilgan. Har bir ibora, har bir so‘z o‘zining oddiy ma’nosidan tashqari, o‘zgarib boruvchi, murakkab ma’nolarni ham o‘z ichiga oladi. Masalan, «qadrim» so‘zi o‘zining shaxsiy ahamiyatidan tashqari, asar davomida jamiyat, vaqt, qadriyatlar va insoniyatning umumiy o‘rni haqida ham keng ma’nolarni aks ettiradi. Ushbu so‘zlarning ma’nosi har bir kontekstda ochilib boradi va asarning chuqurligi va boyligini ta’minlaydi.
Xulosa
Pirimqul Qodirovning «Qadrim» qissasi o‘zining leksik-semantik xususiyatlari bilan adabiy tahlil qilishga arziydi. Yozuvchi asarda ishlatilgan so‘zlar orqali ijtimoiy va ma’naviy qadriyatlarni chuqur tasvirlaydi. So‘zlarning boy ma’no qatlamlari, figurativ turlar va dialektal xususiyatlar asarning ma’nosini oshirib, o‘quvchini yanada chuqurroq anglashga undaydi. Pirimqul Qodirovning til boyligi va semantik xususiyatlaridan unumli foydalanishi uning adabiy merosini mustahkamlaydi va o‘zbek adabiyotida muhim o‘rin egallaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Qodirov, P. (1968). Qadrim. Toshkent: O‘zbekiston Yoshlar Nashriyoti.
2.Sirojiddinov, S. (2002). O‘zbek adabiyotining tahlil va tasnifi. Toshkent: Akademnashr.
3.Abdullayev, Sh. (2005). Pirimqul Qodirovning adabiy merosi. Toshkent: O‘zbekistanning adabiyati va san’ati nashriyoti.
4.Maxmudov, B. (2010). Adabiy tahlil: Nazariy va amaliy jihatlar. Toshkent: Fan va Texnologiya.
5.Akhmedov, M. (2013). O‘zbek adabiyotida semantik tahlil metodlari. Toshkent: Xalqaro adabiyot nashriyoti.
6.Xolmatov, A. (2016). Pirimqul Qodirov: Badiiy uslub va til. Toshkent: O‘zbek adabiyoti ilmiy nashriyoti.
7.Ismailova, Z. (2018). Adabiyotshunoslik va tahlil metodlari. Toshkent: Sharq nashriyoti.
8.
Jumanazarov, T. (2014). O‘zbek tilidagi dialektal xususiyatlar va adabiyot. Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti.