«O‘tkan kunlar» romanida Hasanali obrazi: halollik, xalqparvarlik va ijtimoiy vijdon timsoli

Sevinch Djumanazarova,
Surayyo Mamanazarova,

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya fakulteti talablari.

Mahliyo Eshmamatova,
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Ona tili va adabiyot kafedrasi oʻqituvchisi.

XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotiga realistik roman janrini olib kirgan Abdulla Qodiriy “O‘tkan kunlar” asari orqali milliy ong, ijtimoiy adolat va insoniylik g‘oyalari timsolini yaratdi. Asarda bosh qahramonlar Otabek va Kumush atrofida kechgan murakkab voqealar orqali o‘sha davr jamiyatining sinfiy, ma’naviy va ijtimoiy ko‘rinishlari yoritiladi. Bu asar faqat sevgi yoki ijtimoiy kurash haqida emas, balki millat taqdiri, xalqning orzu-armoni, adolat va halollik kabi yuksak qadriyatlar haqida hamdir. Aynan shunday qadriyatlarning mujassam ifodasi bo‘lmish obrazlardan biri — Hasanalidir.

Hasanali oddiy to‘qimachi, hunarmand bo‘lib, o‘z mehnati bilan kun kechiradigan, jamiyatda o‘zining halolligi va pokligi bilan ajralib turadigan insondir. U boylar yoki zodagonlar qatoridan emas, lekin aynan shu jihat uni xalqga yaqinlashtiradi. Hasanali — xalq vakili, mehnat bilan kun kechiruvchi oddiy inson bo‘lsa-da, undagi teran fikrlash, haqiqatparvarlik va vijdon unga yuksak insoniy martaba baxsh etadi. U yuksak ilmlarni egallamagan, ammo hayot maktabidan o‘tgan, to‘g‘riso‘z, samimiy, ochiqko‘ngil inson sifatida tasvirlanadi. Ayniqsa, Otabek bilan do‘stligi, unga sadoqat va mehr bilan yondashuvi, Hasanali shaxsini yanada yoritadi.

Hasanalining eng asosiy fazilatlaridan biri — uning axloqiy tozaligidir. U ikkiyuzlamachilikdan yiroq, rostgo‘y, adolatparast shaxsdir. Otabek o‘ziga ishonadigan, unga fikr bildiradigan, ayrim qarorlarida maslahat beradigan ishonchli do‘st sifatida Hasanali bilan muomala qiladi. Bu ishonch bejiz emas, chunki Hasanali — ichki olami boy, teran fikrlovchi va haqiqatni aytishdan cho‘chimaydigan odamdir. U Kumush bilan Zaynab o‘rtasida chiqqan mojaroda ham haqiqat tarafini oladi, Kumushning begunohligini anglab, Otabekka to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatadi. Shu bilan birga, u voqealarga faqat hissiy nuqtai nazardan emas, balki aql va tafakkur bilan yondashadi. Shuning uchun ham Hasanali asarda adolat, vijdon va insoniylik ramzi sifatida namoyon bo‘ladi.

Hasanalining yana bir muhim jihati — fidoyilik. U faqat o‘z manfaati haqida emas, balki boshqalar taqdiri, ayniqsa, yaqinlari va do‘stlari haqida qayg‘uradi. Otabekning Kumush bilan baxtli yashashi uchun bor imkoniyatini ishga soladi, xatoliklarni bartaraf etishda yordam beradi, ochiqchasiga maslahatlar beradi. Bu jihatdan Hasanali — g‘oyaviy jihatdan pokiza, mustahkam pozitsiyaga ega obraz. U o‘z e’tiqodi va hayot qarashlariga sodiq qoladi, o‘z manfaatidan ko‘ra haqiqat va adolatni ustun qo‘yadi.

Abdulla Qodiriy Hasanali obrazini juda realistik tarzda yaratgan. Bu obraz na sun’iy, na ideallashtirilgan — u hayotga juda yaqin, xalqning o‘zidan chiqqan odamdir. U hayotda qanday bo‘lsa, shunday ko‘rsatilgan: kamtar, mehnatkash, samimiy, ammo qat’iy va to‘g‘riso‘z. Roman tilidagi xalqona iboralar, Hasanalining so‘zlash tarzi, uning og‘zidan chiqqan hazilomuz, ammo chuqur ma’noli so‘zlar uni yanada jonli qiladi. Bu jihat roman tili va uslubiga boylik kiritgan, obrazni o‘quvchiga yaqinlashtirgan.

Xulosa
Hasanali — “O‘tkan kunlar” romanidagi ikkinchi darajali, biroq badiiy va g‘oyaviy yuklama jihatidan nihoyatda muhim obrazdir. U adolat, halollik, sadoqat va insoniylik timsolidir. Abdulla Qodiriy bu obraz orqali o‘quvchini o‘tmishdagi oddiy xalq vakilining ham yuksak axloqiy fazilatlar sohibi bo‘la olishini ko‘rsatadi. Hasanali — jamiyatda halol, pokiza, sadoqatli insonlarning mavjudligi va ularning rolini anglashga xizmat qiluvchi, zamonaviy o‘quvchi uchun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan betakror obrazdir.

Previous post Abdulla Qahhorning «O‘g‘ri» hikoyasidan poetik leksikologiyaga oid so‘zlar
Next post Badiiy matnda fe’llarning qo’llanilishi