Shukur Xolmirzayevning “O’n sakkizga kirmagan kim bor” qissasi asosida
Fe’lning grammatik mohiyati haqida
Fe’l asosiy so‘z turkumlaridan biri bo‘lib, o‘z ma’nosi, grammatik shakllari va sintaktik vazifalari bilan boshqa so‘z turkumlaridan ajralib turadi. Fe’l ish-harakatni, mavjudlikni, holatni va munosabatni zamon nuqtai nazaridan aniqlagan holda, jarayon tarzida voqelik bilan bog‘laydi. Aynan ana shu xususiyati bilan fe’l undan yasalgan otdan farq qiladi.
Fe’l quyidagi xususiyatlariga ko‘ra mustaqil so‘z turkumi sifatida xarakterlanadi:
- Harakat, holat yoki jarayon sifatidagi leksik-grammatik ma’nosi;
- O‘ziga xos o‘zak yasovchi suffiks va prefikslarga, hamda leksik-grammatik so‘z morfemalarga egaligi;
- Boshqa so‘z turkumlariga qaraganda so‘z o‘zgartirish va so‘z yasash borasida ancha rivojlanganligi, chunki u bir qancha grammatik kategoriyalarga ega;
- Fe’lning o‘ziga xos tarzda bog‘lanishi;
- Gapda turlicha sintaktik vazifalarda kela olishi.
Badiiy matnda fe’llarning leksik-semantik xususiyatlari
Harakat fe’llari:
- Oyoq bilan bog‘liq: o‘ynamoq, kirmoq, o‘tmoq, chiqmoq, shoshmoq, kelmoq, tushmoq, ketmoq, yurmoq, yugurmoq, irg‘itmoq, to‘xtamoq, qor kechmoq, qochmoq.
- Qo‘l bilan bog‘liq: so‘ymoq, ushlamoq, tortmoq, yozmoq, tashlamoq, irg‘itmoq, sudramoq, tozalamoq, olmoq, turtmoq, kesmoq, otmoq.
- Ko‘z, yuz, burun, gavda, og‘iz, lab, quloq bilan bog‘liq: ko‘rmoq, yalamoq, kulmoq, o‘qimoq, yemoq, ko‘rinmoq, eshitmoq, mo‘ltiramoq, qimirlatmoq, burilmoq, qaramoq, tuflamoq, boqmoq, g‘ijirlatmoq.
Nutq fe’llari: qichqirmoq, gapirmoq, aytmoq, javob bermoq, so‘ramoq, atamoq, chaqirmoq, o‘shqirmoq, pichirlamoq, demoq, g‘udillamoq, to‘ng‘illamoq.
Holat fe’llari:
- Ichki: sezmoq, eslamoq, o‘ylamoq.
- Tashqi: indamadi, jilmaydi, tikilmoq, iljaymoq, javdiramoq, jiddiylashmoq, xafa bo‘lmoq, tikkaytirib, sarg‘aygan, o‘xshamoq, qaqqillab, kekkaymoq, suzilib, qaqqayib.
Boshqa xildagi fe’llar:
- Natijali: yozmoq
- Tafakkur: o‘ylamoq
- Munosabat: yaxshi ko‘rmoq, sevmoq, yomon ko‘rmoq
Badiiy matnlar tahlili:
- Jamshid istamaygina boltani uzatdi. — “Uzatdi” sof fe’l, -di qo‘shimchasi orqali o‘tgan zamon, III shaxs birlik, xabar mayli. “Qo‘liga o‘tishi”, “zir titrashi” — harakat nomi shakli, zamon, shaxs-son, mayl ko‘rsatkichisiz. “Tushdi” — sof fe’l. “Muzlab qolgan” — birikish doirasi keng, harakat tarzi. “Tap-tap etib” — taqlid so‘z + et, qo‘shma fe’l. “Uzilib tusha boshladi” — [–ib + tush] + [–a + boshla], harakat tarzi, keng birikma.
- Jamshid yana so‘zlamoqchi bo‘lib chog‘landi… — “So‘zlamoqchi bo‘lib” – hol, “chog‘landi” – sof fe’l, “tikilib turgan” – harakat tarzi, “ko‘rib” – ravishdosh, “bo‘shashdi” – sof fe’l, “o‘ylab ko‘ring” – sof fe’l, II shaxs ko‘plik, buyruq-istak mayli.
- Umida ichida yana takrorladi… — “Takrorladi”, “bekitdi”, “uchrashdi”, “qaradi” — sof fe’llar, o‘tgan zamon, III shaxs birlik.
- “Yomg‘ir tinibdi-da”, deb o‘yladi Jamshid… — “O‘yladi” – yasama fe’l, “quloq tutdi” – fe’l birikmasi, sof fe’l.
- Darvozaxonada ot kishnadi… — “Chilp-chilp etib” – taqlid so‘z + et, hol. “Eshitila boshladi” – harakat tarzi (–a + boshla), “kishnadi” – sof fe’l.
- Majlis cho‘zilib ketdi-da, bolam… — “Cho‘zilib ketdi” – keng birikma, “uzr so‘ramoq” – qo‘shma fe’l, “shivirlab” – yasama fe’l, “cho‘kkalab” – ravishdosh, “quchdi”, “o‘pdi” – sof fe’llar.
- Hi, maylisi, ham ordona qolsin… — “Ordona qolsin” – ibora (kerak emas ma’nosi), “javob olib kelmoq” – qo‘shma fe’l + harakat tarzi.
- Mehmonxonada yota qolsin… — “Yota qolsin” – –a + qol, “turib ketadi” – –ib + ket.
- (Qayta keltirilgan, shuning uchun bu qismni takrorlamaymiz.)
- Yo‘lning chap tomoni unga yondosh cho‘zilib ketgan… — “Cho‘zilib ketgan” – harakat tarzi, “miltiraydi”, “keladi” – sof fe’llar, kelasi zamon.
- Ayvonga chiqayotib… — “Chiqayotib”, “qarab” – ravishdosh, “to‘xtadi”, “kirdi” – sof fe’l, “ochib” – ravishdosh.
- Javonning eng chekkasidagi kitobchaga ko‘zi tushdi… — “Ko‘zi tushdi” – ibora, “topganday” – sifatdosh, “yulqib oldi”, “sidirib tashlab” – keng harakat tarzi, “qaradi” – sof fe’l.
- Tilovning yapasqi iyagi birdan tirishdi… — “Tirishdi”, “yurib ketdi” – sof fe’llar, “sarg‘ayib” – ravishdosh, “muzlab qolgan” – harakat tarzi.