Eski o’zbek tili yoxud qadimiy turkiy til

Irodaxon SHavkatova,
Dildora Boydavlatova,
Mehmonoy Jaloliddinova,

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabalari.

Eski o‘zbek tili yoki qadimiy turkiy til — o‘zining tarixiy va lingvistik ahamiyati bilan o‘zbek milliy madaniyati va tilshunosligi uchun juda katta qiymatga ega. Bu til turkiy xalqlarning umumiy til oilasiga mansub bo‘lib, o‘zining uzoq tarixiy rivojlanish jarayonida ko‘plab o‘zgarishlar, shakllanishlar va o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan. Qadimiy turkiy tilning o‘zbek tiliga aylanishi nafaqat lingvistik, balki tarixiy, madaniy va ijtimoiy jarayonlar nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyatga ega.

Eski o‘zbek tili bir vaqtlar turkiy xalqlarning umumiy tili sifatida mavjud bo‘lgan qadimiy turkiy tildan kelib chiqqan. Bu til o‘zining dastlabki shakllarida qadimgi turkiy yozma manbalar — masalan, Orxon-Yenisey bitiklari va Uyg‘ur davri adabiyotlarida aks etgan. Shundan so‘ng u rivojlanishning turli bosqichlarini bosib o‘tgan va o‘ziga xos lingvistik xususiyatlarni shakllantirgan. O‘zbek tilining shakllanishi ushbu qadimiy til merosi bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Eski o‘zbek tilidagi o‘zgarishlar, ayniqsa fonetik, morfologik va sintaktik sohalarda yaqqol ko‘zga tashlanadi. Bu jarayonlar nafaqat tilning ichki rivojlanishini, balki o‘zbek xalqining tarixiy taraqqiyoti va madaniy hayoti bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy omillarni ham aks ettiradi. Mazkur maqolada qadimiy turkiy tilning o‘zbek tiliga aylanish jarayoni, uning tarixiy manbalardagi o‘rni hamda hozirgi o‘zbek tiliga ta’siri batafsil tahlil qilinadi.

Eski o‘zbek tili va uning taraqqiyotini o‘rganish bugungi o‘zbek tilining ildizlarini chuqur anglash va uni to‘liq tushunish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu jarayon tilshunoslik, tarixshunoslik va madaniyatshunoslik sohalarida ham yangi ko‘rinishdagi tadqiqotlarga yo‘l ochadi.

Eski o‘zbek tili — turkiy tillarning qarluq guruhiga mansub bo‘lib, mahalliy turkiy lahjalar negizida, o‘zidan oldingi davrlar (masalan, Qoraxoniylar — XI–XII asrlar, Oltin O‘rda — XIII–XIV asrlar) adabiy-lisoniy an’analari ta’siri ostida shakllangan va XIV asrning ikkinchi yarmidan XIX asr oxirigacha mavjud bo‘lgan yozma kitobiy til hisoblanadi. O‘zbek tili tarixini davrlashtirish va unda Eski o‘zbek tilining o‘rni hamda qamrab olgan davri haqida turli qarashlar mavjud. Bu borada rus olimlari S.E. Malov, P.M. Melioranskiy, A.N. Samoylovich, A.K. Borovkov, A.M. Shcherbak, vengriyalik ya. Ekman hamda o‘zbek olimlari O. Usmonov, G‘. Abdurahmonov, U. Tursunov, B. O‘rinboev, A. Muxtorov, U. Sanaqulov va boshqalarning tadqiqotlari mavjud. Ularning ayrimlarida «Eski o‘zbek tili» termini o‘rniga «turkiy», «chig‘atoy tili», «O‘rta Osiyo turkiy adabiy tili» atamalari ishlatilgan.

Eski o‘zbek tili qadimgi turkiy tilning bevosita davomi va hozirgi o‘zbek tilining asosidir. Ba’zi manbalarda u “Chig‘atoy tili” deb ham yuritiladi, ammo bu atama chig‘atoylar yoki mo‘g‘ullarga bevosita aloqador emas. Aslida, o‘sha davr yozuvchi va shoirlari o‘z tillarini “turkiy til” deb atashgan. Qarluq, o‘g‘uz, qipchoq guruhlariga mansub turkiy tillar o‘rtasidagi mintaqaviy o‘zgarishlar va o‘zaro aloqalar natijasida Eski o‘zbek tili umumlahjaviy xususiyatga ega bo‘lib shakllangan.

Bu xususiyat arabcha, forscha so‘zlarning keng o‘zlashuvi, shuningdek arab yozuvining qo‘llanilishi orqali yanada murakkablashgan. Natijada Eski o‘zbek tilidagi asarlar Bosfordan Oltoygacha, Hindistongacha bo‘lgan hududda yashovchi turkiyzabon xalqlar tomonidan keng o‘qilgan. Biroq, arabcha-forscha unsurlar va uslubiy vositalar sababli kitobiy til jonli tildan ancha farqlangan. Yozma adabiyotning keng tarqalmagani sababli turli mintaqalardagi lahja xususiyatlari saqlanib qolgan va adabiy asarlarda ham sezilib turgan. Masalan, Farg‘ona va Movarounnahrda yozilgan asarlar bilan Xorazmdagilari orasida lahjaviy tafovutlar mavjud bo‘lgan. XIII–XIV asrlar Eski o‘zbek tilining shakllanish davrida bu holat ancha yaqqol ko‘zga tashlangan, keyinchalik esa lahjaviy farqlar asta-sekin yo‘qola boradi.

Masalan, Xorazmiyning Muhabbatnoma va Sayfi Saroyining Taashshuqnoma asarlarida o‘g‘uz lahjasi unsurlari, Qutbning Xusrav va Shirin asarida qipchoq lahjasi belgisi aks etgan. XVI asrga oid Boburnomada esa qarluq, o‘g‘uz va qipchoq lahjalarining unsurlari aralash holda uchraydi. Shu tariqa lahja xususiyatlari o‘zaro qorishib boradi va XV–XVI asrlarga kelib yagona adabiy til shakllanadi. Eski o‘zbek adabiy tili ancha keng hududda barqaror me’yorlarga ega bo‘lgan holda ijodkorlar tomonidan XIX asr oxiri — XX asr boshigacha faol qo‘llanilgan.

Eski o‘zbek tili Alisher Navoiy davrida o‘z taraqqiyotining eng yuksak bosqichiga yetdi. Navoiy o‘zining o‘nlab nazmiy va nasriy asarlari bilan bu tilni mukammallikka yetkazdi va uni davlat tili darajasiga ko‘tarishga intildi. U nafaqat o‘zbek adabiy tilining asoschilaridan, balki uning ilmiy tadqiqotchisidir. Navoiy Muhokamat ul-lug‘atayn asarida turkiy tilni fors tiliga qiyoslab, uning fonetik, leksik va grammatik jihatdan rivojlangan til ekanligini asoslab beradi.

Boburning Boburnoma asari esa soddaligi va jonli tildan foydalanilganligi bois, hozirgi zamon o‘quvchisi uchun ham tushunarli hisoblanadi. Navoiyning o‘zidan keyingi nasriy asarlarda, shuningdek ba’zi dostonlarda adabiy til me’yorlaridan chekinish va uni xalq tiliga yaqinlashtirish holatlari kuzatiladi. XIX asr ikkinchi yarmiga kelib, bu holat nafaqat nasriy, balki nazmiy asarlarda ham keng namoyon bo‘ladi. Muqimiy, Furqat, Zavqiy kabi shoirlar ijodi bunga misol bo‘la oladi.

Xulosa qilib aytganda, qadimgi turkiy til — asrlar davomida shakllanib kelgan, o‘zbek tilining tarixiy ildizlari bo‘lgan qadimiy til hisoblanadi. Bu tilning taraqqiyot bosqichlarini aks ettiruvchi yodgorliklar va manbalar ko‘plab uchraydi va ular hali-hanuz tilshunos olimlar tomonidan o‘rganilmoqda. Aynan shu qadimiy til negizida yangi turkiy tillar va til oilalari shakllangan bo‘lib, Eski o‘zbek tilining paydo bo‘lishi va shakllanishida ham muhim asos bo‘lib xizmat qilgan.

Previous post Sinonimlarning so’z turkumlari aro munosabati
Next post Abdulla Qahhorning «O‘g‘ri» hikoyasidan poetik leksikologiyaga oid so‘zlar