Mashhura Ravshanova ,
Fotima Xudayqulova,
Gulira’no Toshtemirova ,
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi.
Annotatsiya
Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim jarayonida adabiyot fanini innovatsion metodlar asosida o‘qitishning dolzarbligi yoritilgan. An’anaviy yondashuvlar bilan zamonaviy interfaol metodlar taqqoslab tahlil qilinib, Insert, sinkveyn, klaster, debat kabi metodlarning amaliy qo‘llanilishi misollar asosida ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, raqamli texnologiyalar yordamida o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, tahliliy yondashuv, estetik did va nutq madaniyatini shakllantirish usullari ochib beriladi. Maqola adabiyot darslarini samarali tashkil etish bo‘yicha metodik tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
adabiyot o‘qitish, innovatsion metodlar, interfaol yondashuv, Insert texnologiyasi, sinkveyn, klaster, tahliliy fikrlash, raqamli vositalar, o‘quvchi faolligi
Kirish
Adabiyot – bu inson tafakkuri, qalbi va ma’naviy olamini tarbiyalovchi kuchli vositadir. Uning o‘qitilishi jarayonida nafaqat estetik tarbiya, balki shaxsning mustaqil fikrlashi, tahlilga bo‘lgan qobiliyati, hayotiy voqealarga nisbatan munosabati shakllanadi. Shuning uchun zamonaviy ta’limda adabiyot fani o‘qitish metodikasiga yangicha, innovatsion yondashuvlar talab etiladi.
An’anaviy yondashuvlarda o‘qituvchi bilim manbai sifatida markazda bo‘lsa, bugungi interfaol darslarda o‘quvchi – bilim oluvchi va yaratuvchi subyekt sifatida ishtirok etadi. Bu esa o‘quvchilarni dars jarayonida faol ishtirok etishga, ijodiy yondashuvga, mustaqil fikr yuritishga undaydi.
Asosiy qism
Zamonaviy adabiyot darslarida quyidagi innovatsion metodlardan samarali foydalanish mumkin:
1. INSERT texnologiyasi
Bu texnologiya matn ustida faol ishlashga xizmat qiladi. O‘quvchi matnni o‘qish jarayonida quyidagi belgilardan foydalanadi:
- V – avvaldan bilgan ma’lumoti
- – yangi o‘rgangan ma’lumot
- – – oldingi bilimlariga zid ma’lumot
- ? – tushunarsiz yoki savol tug‘diruvchi joylar
Bu usul o‘quvchilarni matnga chuqur yondashishga, uni tahlil qilishga va shaxsiy fikrini shakllantirishga yordam beradi.
2. Sinkveyn usuli
Sinkveyn — besh satrli she’r orqali bir obraz yoki hodisa haqida umumlashtirilgan fikr bildirish metodidir. Misol:
- 1-satr: Asar qahramoni nomi
- 2-satr: Ikki ta’riflovchi sifat
- 3-satr: Uch harakat bildiruvchi fe’l
- 4-satr: Subyektiv fikr yoki his
- 5-satr: Asarning umumiy xulosasi yoki sinonim
Bu metod o‘quvchilarning estetik va tahliliy fikrlashini kuchaytiradi.
3. Klaster usuli
Bitta g‘oyani markazga olib, unga oid fikrlarni tarmoqlash orqali matnni ko‘p qirrali tahlil qilish imkonini beradi. Klaster usuli ayniqsa obrazlar tahlilida samaralidir. Bu orqali o‘quvchilar asosiy va ikkilamchi fikrlarni ajrata olishni o‘rganadi.
4. Debat va rolda chiqish
Darsda rolli o‘yinlar, sahnalashtirish, debat o‘tkazish metodlari orqali o‘quvchilar obrazga kirishadi, qahramonlar xatti-harakatini baholaydi, muhokama yuritadi. Masalan, Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida Kumush va Zaynab obrazlarini tahlil qilishda o‘quvchilar ushbu rollarda chiqish qilib, o‘z nuqtayi nazarini bildiradilar.
5. Raqamli texnologiyalardan foydalanish
Bugungi kunda elektron darsliklar, video lavhalar, audiokitoblar, onlayn testlar, sun’iy intellekt asosidagi ilovalar orqali o‘quvchilarda fanga nisbatan qiziqish uyg‘onadi. Bu vositalar nafaqat eslab qolishni osonlashtiradi, balki o‘quvchini izlanishga undaydi.
Misol tahlil
“O‘tkan kunlar” romanini o‘rganishda o‘quvchilarga Kumush va Otabek obrazlari asosida bahsli vaziyat yaratish – “Kim haq edi?” mavzusidagi debat orqali o‘quvchilar muayyan pozitsiyani himoya qiladi. Bu esa ularda tanqidiy va tahliliy fikr yuritish, muloqotga kirishish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Yoki “Alpomish” dostonini o‘rganishda video lavhalardan foydalangan holda o‘quvchilarga “Milliy qahramon obrazining bugungi yoshlar uchun ibratli jihatlari” mavzusida loyiha ishlari topshirilishi mumkin.
Xulosa
Adabiyot darslarida innovatsion metodlardan foydalanish – bu faqatgina ta’lim sifatini oshirish vositasi emas, balki shaxsni har tomonlama yetuk, mustaqil fikrlovchi, estetik didli inson sifatida shakllantirish omilidir. Har bir pedagog o‘z darslarini ijodkorlik bilan tashkil etsa, zamonaviy metodlarni o‘zlashtirsa, o‘quvchilarda adabiyotga nisbatan munosabat ham, dunyoqarashi ham sifat jihatdan o‘zgaradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
- Qurbonov S., Qosimova M. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
- Raxmonqulova G. Ona tili va adabiyot darslarida zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – Toshkent, 2019.
- Xolboyeva D. Adabiyot darslarida interfaol metodlardan foydalanish. // “Pedagogika va psixologiya” jurnali, 2021, №2.
- To‘xtaboev A. Zamonaviy dars: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Fan, 2020.
- O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Adabiyot fanini o‘qitish bo‘yicha metodik tavsiyalar, 2022-yil.