Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. Magistratura
1- bosqich talabasi Xoliqulova Dilovar.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek tilining milliy qadriyat sifatidagi ahamiyati, uning tarixiy taraqqiyot bosqichlari hamda bugungi globallashuv jarayonidagi o‘rni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi maqomi, jamiyat hayotidagi vazifalari, ta’lim tizimi va axborot texnologiyalari sohasida qo‘llanilish imkoniyatlari yoritiladi. O‘zbek tilini asrab-avaylash, uning lug‘at boyligini oshirish, ilmiy va zamonaviy terminologiyasini takomillashtirish hamda yosh avlodning til madaniyatini yuksaltirish masalalariga alohida e’tibor qaratiladi.
Kalit so‘zlar: o‘zbek tili, davlat tili, milliy qadriyat, til madaniyati, ma’naviy meros, globallashuv, til taraqqiyoti, milliy o‘zlik.
Abstract:
This article provides a scientific and theoretical analysis of the importance of the Uzbek language as a national value, its historical development, and its role in the context of modern globalization. It also examines the status of the Uzbek language as the state language and its functions in society, education, and information technology. Particular attention is paid to preserving the Uzbek language, enriching its vocabulary, improving scientific and modern terminology, and enhancing the language culture of the younger generation.
Keywords: Uzbek language, state language, national values, language culture, spiritual heritage, globalization, language development, national identity.
Kirish.
Til har qanday millatning tarixiy xotirasi, ma’naviy boyligi va milliy o‘zligini namoyon etuvchi muhim ijtimoiy hodisadir. U insonlar o‘rtasidagi muloqot vositasi bo‘lish bilan birga, xalqning ko‘p asrlik tajribasi, urf-odatlari, qadriyatlari va dunyoqarashini avloddan avlodga yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli ona tilini asrab-avaylash, uning imkoniyatlarini kengaytirish va rivojlantirish har bir jamiyatning ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi.
O‘zbek tili xalqimizning boy tarixiy-madaniy merosini o‘zida mujassam etgan, uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan tillardan biridir. Ushbu til orqali xalqimizning adabiyoti, san’ati, falsafiy qarashlari va ma’naviy qadriyatlari shakllangan hamda rivojlangan. Ayniqsa, o‘zbek mumtoz adabiyoti namoyandalari ijodida tilning badiiy-estetik imkoniyatlari yuksak darajada namoyon bo‘lgan. Har yili 21-oktyabr sanasining O‘zbek tili bayrami kuni sifatida nishonlanishi ona tilimizning davlat va jamiyat hayotidagi o‘rnini yana bir bor anglashga xizmat qiladi. Mazkur sana o‘zbek tilining huquqiy maqomi, milliy taraqqiyotdagi ahamiyati va kelajak avlod oldidagi mas’uliyatimiz haqida fikr yuritish uchun muhim imkoniyat yaratadi.
O‘zbek tilining tarixiy taraqqiyoti va davlat tili maqomi. O‘zbek tilining shakllanishi va taraqqiyoti uzoq tarixiy jarayonlar bilan bog‘liq. Uning rivojlanishida turkiy tillarning tarixiy taraqqiyoti, xalq og‘zaki ijodi, yozma adabiyot va ijtimoiy-madaniy aloqalar muhim o‘rin tutadi. Mahmud Koshg‘ariy, Yusuf Xos Hojib va Alisher Navoiy kabi mutafakkirlarning ilmiy-adabiy merosi turkiy tilning boy imkoniyatlarini namoyon etishda katta ahamiyatga ega.
Xususan, Alisher Navoiy o‘z ijodi orqali turkiy tilning yuksak badiiy va ilmiy ifoda imkoniyatlariga ega ekanini asoslab berdi. Uning asarlari o‘zbek adabiy tilining shakllanishi va rivojlanishida muhim tarixiy manba hisoblanadi. 1989-yil 21-oktyabrda o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilishi xalqimizning milliy o‘zligini anglash tarixidagi muhim voqea bo‘ldi. Ushbu tarixiy qaror ona tilining ijtimoiy mavqeini mustahkamlash, uning davlat boshqaruvi, ta’lim va madaniyat sohalarida qo‘llanilish imkoniyatlarini kengaytirishga zamin yaratdi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi mavqeini mustahkamlashga alohida e’tibor qaratildi. Davlat tilining jamiyat hayotidagi o‘rnini oshirish, rasmiy hujjatlarda adabiy til me’yorlariga rioya qilish va til madaniyatini yuksaltirish masalalari dolzarb vazifalardan biriga aylandi.
Globallashuv sharoitida o‘zbek tilining rivojlanishi. Bugungi globallashuv davrida tillar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir kuchayib, xalqaro axborot almashinuvi va raqamli texnologiyalar jadal rivojlanmoqda. Bunday sharoitda milliy tillarning mavqeini saqlab qolish bilan birga, ularning zamonaviy kommunikatsiya vositalariga moslashishini ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek tilining internet tarmog‘i, elektron ta’lim platformalari, mobil ilovalar va sun’iy intellekt tizimlarida keng qo‘llanilishi uning zamonaviy taraqqiyotini belgilovchi omillardan biridir. O‘zbek tilidagi elektron lug‘atlar, raqamli kutubxonalar, ilmiy maqolalar va ta’lim resurslarini ko‘paytirish tilning funksional imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bilan birga, zamonaviy terminologiyani shakllantirish va xorijiy atamalarni o‘zbek tilining ichki qonuniyatlariga muvofiq qo‘llash masalasi ham dolzarbdir. Yangi tushunchalarni ifodalashda milliy til imkoniyatlaridan samarali foydalanish, mavjud atamalarning mazmunini aniq belgilash va yagona terminologik me’yorlarni shakllantirish ilmiy muloqot sifatini oshiradi. Globallashuv sharoitida xorijiy tillarni o‘rganish va ona tiliga hurmat bilan munosabatda bo‘lish bir-biriga zid jarayonlar emas. Aksincha, ko‘p tillilik sharoitida o‘z ona tilini mukammal bilish insonning intellektual salohiyati va madaniy dunyoqarashini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Yoshlar tarbiyasida ona tilining ahamiyati. Ona tili insonning fikrlash qobiliyati, dunyoqarashi va ma’naviy kamolotini shakllantirishda muhim vositadir. Yosh avlodning o‘zbek tilida to‘g‘ri, ravon va mazmunli fikr bildira olishi uning ta’lim olish jarayoni hamda ijtimoiy munosabatlarda faol ishtirok etishiga yordam beradi. Ta’lim muassasalarida o‘quvchilarning nutq madaniyatini rivojlantirish, badiiy adabiyotga qiziqishini oshirish va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishga alohida e’tibor qaratish lozim. Bunda zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interfaol mashg‘ulotlar, munozaralar va ijodiy topshiriqlardan foydalanish samarali natijalar beradi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarda savodli yozish, imlo qoidalariga rioya qilish va adabiy til me’yorlarini saqlash ham til madaniyatining muhim tarkibiy qismlaridir. Yoshlar o‘rtasida kitobxonlikni targ‘ib qilish, ilmiy va badiiy matnlar bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish o‘zbek tilining jamiyatdagi nufuzini oshirishga xizmat qiladi. Ona tiliga hurmat, avvalo, uni kundalik hayotda to‘g‘ri qo‘llash, boy imkoniyatlaridan foydalanish va kelajak avlodga mukammal holda yetkazish orqali namoyon bo‘ladi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tili xalqimizning milliy o‘zligi, tarixiy xotirasi va ma’naviy merosini ifodalovchi bebaho qadriyatdir. Uning davlat tili sifatidagi maqomini mustahkamlash, ilm-fan va ta’lim sohalarida qo‘llanilish imkoniyatlarini kengaytirish hamda raqamli makondagi ishtirokini oshirish bugungi kunning muhim vazifalaridandir.
21-oktyabr — O‘zbek tili bayrami kuni nafaqat tarixiy voqeani yodga olish, balki ona tilimiz oldidagi mas’uliyatni chuqur anglash sanasi hamdir. Ushbu kun har bir insonni o‘zbek tilining boyligini qadrlashga, uning sofligi va rivojlanishiga hissa qo‘shishga undaydi. O‘zbek tilining kelajakdagi taraqqiyoti davlat siyosati, ta’lim tizimi, ilmiy tadqiqotlar, zamonaviy texnologiyalar va jamiyatning til madaniyati bilan uzviy bog‘liq. Shunday ekan, ona tilini asrab-avaylash va rivojlantirish nafaqat tilshunoslarning, balki barcha fuqarolarning umumiy vazifasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasining «Davlat tili haqida»gi Qonuni. 1989-yil 21-oktyabr.
2. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Amaldagi tahrir.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini oshirishga oid farmon va qarorlari.
4. Navoiy, A. _Muhokamat ul-lug‘atayn_.
5. Hojiyev, A. _Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati_. Toshkent.