Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.O’zbek tili va adabiyot kafedrasi o’qituvchisi Sattarova Dilnavoz.
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.Filologiya fakulteti.3- bosqich talabalari Haydarova Nilufar va Xushboqova Sevinch.
Annotatsiya: mazkur maqolada turkiy tillarga xos bolgan muhim fonetik hodisalardan biri unli uygunligi (singarmonizm)ning qiyosiy-tarixiy jihatlari tahlil qilinadi. Unda singarmonizmning qadimgi turkiy til davridagi holati, hozirgi turkiy tillarda saqlanish darajasi, fonetik va morfologik ahamiyati hamda ayrim tillarda zaiflashish sabablari ilmiy asosda yoritiladi.
Kalit so’zlar: turkiy tillar, singarmonizm, unli uygunligi, fonetika, qiyosiy-tarixiy grammatika, morfologiya.
Turkiy tillar o’zining qadimiyligi, tizimliligi va grammatik barqarorligi bilan uyg’unligi, yani singarmonizm hodisasidir. Ushbu hodisa tilning fonetik tuzilishini tartibga solish bilan birga, uning morfologik tizimiga ham bevosita tasir korsatadi.
Qiyosiy-tarixiy grammatika nuqtai nazaridan singarmonizm turkiy tillarning umumiy ildizdan kelib chiqqanligini isbotlovchi muhim belgidir. Shu sababli bu hodisani tarixiy taraqqiyot jarayonida o’rganish katta ilmiy ahamiyatga ega.Singarmonizm tushunchasi va uning mohiyati.Singarmonizm bu so’z tarkibidagi unlilarning o’zaro moslashuvi bolib, u odatda tilning artikulyatsion xususiyatlariga asoslanadi. Turkiy tillarda asosan ikki turdagi uyg’unlik kuzatiladi:Old qator va orqa qator unlilari uyg’unligi. Lablangan va lablanmagan unlilar uyg’unligi.Masalan:qizlar (orqa qator unlilar)kelinlar (old qator unlilar)
Bu yerda ko’plik qo’shimchasi -lar/-ler shaklida kelib, ozakdagi unlining xususiyatiga moslashadi.Singarmonizm nafaqat fonetik, balki grammatik hodisa ham hisoblanadi, chunki u qo’shimchalar shaklining tanlanishiga bevosita ta’sir qiladi.Qadimgi turkiy til davrida singarmonizm. Qadimgi turkiy yozma yodgorliklar O’rxon-Yenisey bitiklari singarmonizmning mukammal amal qilganligini ko]rsatadi. Bu davr tilida unlilar uyg’unligi qatiy qonuniyat asosida ishlagan.Masalan, qadimgi matnlarda:orqa qator unlili sozlarga orqa qator qo’shimchalar qo’shilgan old qator unlili sozlarga esa old qator qo’shimchalar qo’llangan.Bu esa shuni ko’rsatadiki, singarmonizm turkiy tillarning dastlabki bosqichlaridayoq shakllangan va tizimli ravishda rivojlangan.
Hozirgi turkiy tillarda singarmonizmning holati. Hozirgi turkiy tillarni qiyosiy o’rganish singarmonizmning saqlanish darajasi turlicha ekanligini ko’rsatadi.To’liq saqlangan tillar.Qozoq tili,Qirgiz tili. Bu tillarda singarmonizm deyarli barcha so’zlarda qatiy amal qiladi.Qisman saqlangan tillar. O’zbek tili,Uyg’ur tili
Bu tillarda singarmonizm zaiflashgan bolib, ayniqsa o’zlashma so’zlarda buzilgan.Masalan:kitoblar (singarmonizmga to’liq mos emas) Nisbatan barqaror tillar,Turk tili,Ozarbayjon tili. Bu tillarda singarmonizm asosan saqlangan, ayniqsa grammatik qo’shimchalarda faol ishlatiladi.Singarmonizmning zaiflashish sabablari. Bazi turkiy tillarda singarmonizmning buzilishi yoki zaiflashishiga bir qator omillar sabab bo’lgan:O’zlashma so’zlarning ko’pligi.Arab va fors tillaridan kirgan so’zlar singarmonizm tizimini buzgan.Tarixiy taraqqiyot jarayonlari.Ayrim hududlarda til rivoji boshqacha yo’nalishda kechgan.Fonetik o’zgarishlar,tovush tizimidagi o’zgarishlar uyg’unlikni susaytirgan.Adabiy tilning shakllanishiStandartlashuv jarayonida ayrim tabiiy fonetik qonunlar cheklangan.Singarmonizmning morfologik ahamiyati. Singarmonizm faqat fonetik hodisa emas, balki morfologik tizimning ham muhim qismi hisoblanadi. Chunki qo’shimchalar shakli aynan unlilar uyg’unligiga qarab o’zgaradi.
Masalan:
-lar / -ler (ko’plik)
-da / -de (o’rin-payt kelishigi)
Bu hodisa tilning ichki tizimiyligini va soddaligini taminlaydi.Qiyosiy-tarixiy ahamiyati.Singarmonizm turkiy tillarning genetik yaqinligini aniqlashda muhim mezon hisoblanadi. Turli tillarda uning saqlanish darajasi ularning tarixiy rivojlanish bosqichlarini ko’rsatadi. Qiyosiy tahlil orqali:tillarning umumiy ildizi aniqlanadi ularning farqlanish sabablari tushuntiriladi, tarixiy til jarayonlari tiklanadi.
Xulosa, singarmonizm turkiy tillarning eng muhim fonetik va morfologik xususiyatlaridan biridir. U qadimgi davrlardan boshlab shakllangan va hozirgi kungacha turli darajada saqlanib kelmoqda. Qiyosiy-tarixiy tahlil singarmonizm orqali turkiy tillarning umumiyligi va o’ziga xos rivojlanish yollarini aniqlash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar :
1.Abdurasulov Yo.Turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi.2Toshkent
(Serebrennikov B. A., Gadjiyeva N. Z. Sravnitelno-istoricheskaya grammatika tyurkskix yazykov. Moskva: Nauka, 1986.
3.Abdurahmonov G., Shukurov Sh. Ozbek tilining tarixiy grammatikasi. Toshkent: Fan, 1973.
4.Rahmatullayev Sh. Hozirgi ozbek adabiy tili. Toshkent: Universitet, 2006.
5.Abdushukurov Baxtiyor. Qadimgi Turkiy Til
Nasimxon R. Qosimjon S. O’zbek tili tarixi Toshkent Fan,2009.