Chingiz Aytmatovning “Sarviqomat dilbarim” qissasida qoʻllanilgan koʻchirma gaplar tahlili

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.Filologiya va tillarni o’qitish; o’zbek tili kafedrsining katta o’qtuvchisi Akbarali Boymirzayev.

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.Filologiya va tillarni o’qitish; o’zbek tili yo’nalishining 303- guruh talabasi Yormatova Tursunoy.

Annotatsiya:

     Mazkur maqolada Chingiz Aytmatovning “Sarviqomat dilbarim” qissasida qoʻllanilgan koʻchirma gaplarning uslubiy, sintaktik hamda badiiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Asarda dialog va monologlarning mazmuniy yuklamasi, qahramonlar ruhiyatini ochib berishdagi o‘rni, muallif nutqi bilan ko‘chirma gaplarning o‘zaro munosabati ilmiy jihatdan yoritilgan. Shuningdek, koʻchirma gaplarning asar kompozitsiyasidagi ahamiyati hamda badiiy-estetik vazifasi misollar asosida ochib beriladi.

Kalit soʻzlar:

     Koʻchirma gap, dialog, monolog, muallif nutqi, sintaksis, badiiy uslub, qissa, nutq madaniyati, personaj nutqi, badiiy tasvir, lingvistik tahlil.

                          Kirish

      Oʻzbek va jahon adabiyotida inson ruhiyatini chuqur tasvirlashda badiiy nutq vositalarining ahamiyati katta hisoblanadi. Ayniqsa, koʻchirma gaplar badiiy asarning ta’sirchanligini oshirish, qahramonlarning ichki kechinmalarini jonli ifodalash va voqealarni tabiiy aks ettirishda muhim sintaktik vosita vazifasini bajaradi. Koʻchirma gaplar yordamida muallif personaj xarakterini bevosita ochib beradi, asar tilining obrazliligini kuchaytiradi.

Qirgʻiz xalqining mashhur yozuvchisi Chingiz Aytmatov ijodida insoniylik, muhabbat, sadoqat, vijdon va ma’naviyat masalalari markaziy oʻrin egallaydi. Yozuvchining “Sarviqomat dilbarim” qissasi ham inson qalbidagi murakkab hissiyotlarni teran yoritishi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu qissada koʻchirma gaplardan keng va mahorat bilan foydalanilgan boʻlib, ular asarning badiiy-estetik qiymatini oshirishga xizmat qilgan.

Mazkur maqolaning maqsadi — “Sarviqomat dilbarim” qissasida uchraydigan koʻchirma gaplarning grammatik tuzilishi, uslubiy xususiyatlari va badiiy vazifalarini ilmiy tahlil qilishdan iborat.

                           Asosiy qism.

Koʻchirma gap va uning badiiy matndagi oʻrni.

     Koʻchirma gap — bu biror shaxsning aynan aytgan fikrini oʻzgarishsiz holda beruvchi sintaktik qurilmadir. Badiiy asarlarda koʻchirma gaplar ko‘pincha dialog va monolog shaklida namoyon bo‘ladi. Ular quyidagi vazifalarni bajaradi:

• personaj xarakterini ochish;

• ruhiy holatni ifodalash;

• voqealarning tabiiyligini ta’minlash;

• asar tilining emotsionalligini oshirish;

• muallif g‘oyasini ta’sirchan yetkazish.

“Sarviqomat dilbarim” qissasida ham aynan shu jihatlar yaqqol namoyon bo‘ladi. Asardagi qahramonlar nutqi orqali ularning ichki dunyosi, muhabbat va iztiroblari ochib beriladi.

Dialog shaklidagi koʻchirma gaplar tahlili.

     Qissada dialoglar juda tabiiy va hayotiy tasvirlangan. Muallif personajlarning oʻzaro suhbatlari orqali ularning xarakterini ochishga muvaffaq boʻladi. Masalan, Ilyos va Asal oʻrtasidagi suhbatlarda mehr, ishonch va samimiyat aks etadi.

Dialogik koʻchirma gaplar quyidagi xususiyatlarga ega:

1. Emotsionallik

Qahramonlar nutqida his-hayajon kuchli seziladi. Undov gaplar, soʻroq gaplar va takrorlar emotsional ta’sirni oshiradi.

Misol tariqasida:

• “Sen meni tashlab ketmaysan-ku?”

• “Yoʻq, hech qachon!”

Bu kabi koʻchirma gaplar personajlarning ruhiy kechinmalarini jonli ifodalaydi.

2. Tabiiylik

Dialoglarda xalqona iboralar va sodda jumlalar qoʻllanadi. Bu esa nutqning tabiiy chiqishini ta’minlaydi.

Masalan:

• “Yoʻl uzoq ekan, charchabsan.”

Ushbu jumlada ortiqcha badiiy bezak yoʻq, lekin unda samimiylik mavjud.

3. Xarakter yaratish

Har bir qahramonning nutqi oʻziga xos. Ilyosning nutqida qat’iyat va hissiyot ustun boʻlsa, Asalning gaplarida muloyimlik va sadoqat seziladi.

Monologik koʻchirma gaplarning xususiyatlari.

      Asarda ichki monologlar ham muhim oʻrin tutadi. Monologik koʻchirma gaplar qahramonning ichki dunyosini ochib berishga xizmat qiladi.

Masalan, Ilyosning oʻz-oʻzi bilan ichki suhbatlari orqali uning pushaymonligi va iztirobi ochiladi. Bunday oʻrinlarda koʻchirma gap psixologik tasvir vositasiga aylanadi.

Ichki monologlarning asosiy xususiyatlari:

• ruhiy tahlilning chuqurligi;

• hissiy ta’sirning kuchliligi;

• falsafiy mushohadalarning mavjudligi.

Bu esa asarning psixologik realizmini kuchaytiradi.

Muallif nutqi va koʻchirma gap munosabati. Qissada muallif nutqi bilan personaj nutqi oʻzaro uygʻunlashib ketadi. Muallif koʻchirma gaplardan foydalanish orqali voqealarni jonlantiradi. Koʻpincha muallif avval voqeani tasvirlaydi, keyin esa personaj nutqini beradi. Natijada matnning ta’sirchanligi ortadi.

Masalan: Ilyos uzoq sukut saqladi va sekin dedi:

• “Men seni unutolmayman…”

Bu yerda muallifning tasviri qahramon nutqining hissiy ta’sirini kuchaytirgan.

Koʻchirma gaplarning sintaktik qurilishi.

Qissada koʻchirma gaplar turli sintaktik shakllarda uchraydi:

1. Muallif gapidan keyin kelgan koʻchirma gap. Misol: Asal dedi: “Men seni kutaman.”

2. Koʻchirma gapdan keyin muallif gapi. Misol: “Men qaytaman”, — dedi Ilyos.

3. Muallif gapi koʻchirma gap oʻrtasida kelishi.Misol:“Men”, — dedi u sekin, — “baribir seni sevaman.” Bu shakllar asar nutqining rang-barangligini ta’minlaydi.

Koʻchirma gaplarning badiiy-estetik vazifasi.

Asardagi koʻchirma gaplar quyidagi estetik vazifalarni bajaradi:

• Obrazlilikni kuchaytiradi.

Qahramon nutqi orqali obrazlar jonlanadi va oʻquvchi ko‘z o‘ngida tirik inson sifatida gavdalanadi.

• Dramatizm hosil qiladi.

Keskin dialoglar voqealar rivojiga dinamiklik beradi.

• Psixologik chuqurlik yaratadi.

Ichki monologlar orqali inson qalbidagi murakkab hissiyotlar ochib beriladi.

• Milliy ruhni aks ettiradi.

Qahramonlar nutqida milliy kolorit va xalqona ohang saqlangan.

                             Xulosa.

      Muxtasar aytganda, Chingiz Aytmatovning “Sarviqomat dilbarim” qissasi badiiy til va uslub jihatidan nihoyatda boy asarlardan biridir. Asarda qoʻllangan koʻchirma gaplar personajlar xarakterini ochish, ruhiy holatlarni tasvirlash va voqealarni jonli ifodalashda muhim vosita boʻlib xizmat qilgan. Dialog va monologlarning tabiiyligi asarning ta’sirchanligini oshirgan.

Koʻchirma gaplarning turli sintaktik shakllarda qoʻllanishi yozuvchining uslubiy mahoratini namoyon etadi. Ayniqsa, ichki monologlar orqali inson ruhiyatining nozik qatlamlari chuqur ochib berilgan. Shu sababli qissadagi koʻchirma gaplar nafaqat grammatik birlik, balki kuchli badiiy-estetik vosita sifatida ham qadrlanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.Sarviqomat dilbarim — Toshkent: Sharq nashriyoti.

2.Chingiz Aytmatov. Asarlar toʻplami. — Bishkek.

3.Mahmudov N. Hozirgi oʻzbek adabiy tili sintaksisi. — Toshkent: Oʻqituvchi.

4.Gʻulomov A. Oʻzbek tilida koʻchirma gaplar. — Toshkent.

5.Yoʻldoshev B. Badiiy matn lingvistikasi. — Toshkent.

6.Rasulov R. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. — Toshkent.

7.Hojiyev A. Oʻzbek tili sintaksisi. — Toshkent.

8.Karimov S. Badiiy uslub va til mahorati. — Toshkent.

Previous post Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Butunjahon urbanizatsiya forumi 13-sessiyasining Yetakchilar sammitidagi nutqi
Next post «Temir xotin» komediyasidagi frazeologiyalar tahlili