Adabiyot o’qitish metodikasining umumnazariy masalalari

Marjona Jalilova,
Oyqiz Karimova ,
DTPI Filologiya fakulteti
Filologiya va tillarni o‘qitish: o‘zbek tili yo‘nalishi 304-guruh talabalari

Annotatsiya

Mazkur maqolada adabiyot o‘qitish metodikasining umumnazariy masalalari va uning ahamiyati tahlil qilinadi. Interfaol metodlar hamda tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga mo‘ljallangan bilimlarni samarali o‘zlashtirishda muhim vosita ekani ta’kidlanadi.

Kalit so‘zlar: adabiyot ta’limi, zamonaviy metodika, interfaol metodlar, axborot texnologiyalari, ta’lim sifati.


Adabiyot o‘qitish metodikasi pedagogik fanlar tizimiga mansub bo‘lib, ilmning alohida turi uchun qo‘yiladigan uch talabning barchasiga javob bera oladi.
Birinchidan, adabiyot o‘qitish metodikasi o‘rganadigan soha ilmdagi boshqa fanlar tomonidan to‘liq o‘rganilmaydi.
Ikkinchidan, bu fan adabiyot darslarida badiiy asarlarni o‘qitishning optimal va samarali yo‘nalishlarini tadqiq etish hamda adabiy ta’limning nazariy asoslarini ishlab chiqish orqali katta ijtimoiy ahamiyat kasb etadi.
Uchinchidan, u o‘ziga xos ilmiy-tadqiqot usullariga ega bo‘lgan fan hisoblanadi.

Adabiyot o‘qitish metodikasi badiiy adabiyot o‘qitilish jarayoniga oid qonuniyatlarni o‘rganadi. Unda adabiyotshunoslik va pedagogikaning ayrim xususiyatlari uyg‘unlashadi. Adabiyotshunoslik adabiyot tarixi, nazariyasi va adabiy jarayon muammolari bilan shug‘ullansa, pedagogika bolalar tarbiyasi qonuniyatlarini o‘rganadi. Ammo bu fanlarning hech biri adabiyotdan nimani va qanday o‘qitish kerakligini to‘liq hal eta olmaydi. Shu bois adabiyot o‘qitish metodikasi filologik ta’lim uchun zarur bo‘lgan, o‘z obyekti, predmeti, maqsad va vazifalari, mazmuni hamda metodlariga ega mustaqil fan sifatida shakllangan.

Mazkur faning obyekti — uzluksiz ta’lim tizimidagi adabiyot darslari.
Predmeti esa — badiiy adabiyotning o‘qitilishiga doir didaktik materiallar, qonuniyatlar hamda o‘qituvchi–o‘quvchi munosabatlaridagi hamkorlik jarayonidir.
Faning maqsadi — bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetentligini shakllantirish.

Adabiyot o‘qitish metodikasining predmeti va vazifalari:

  • Predmeti – o‘quvchilarga adabiy bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishning ilmiy asoslarini o‘rganish.
  • Vazifalari:
    • O‘quvchilarda adabiy asarlarni estetik qabul qilishni shakllantirish;
    • Badiiy matnlarni tahlil qilish malakasini rivojlantirish;
    • Adabiyot o‘qitishda samarali metod va vositalarni tanlash.

Adabiyot fanining o‘quv predmeti sifatidagi xususiyatlari:

  • Tarbiyaviy va estetik ahamiyatga ega;
  • O‘quvchilarning dunyoqarashi va badiiy tafakkurini rivojlantiradi;
  • Til madaniyatini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi.

Adabiyot o‘qitishdagi asosiy metodik yondashuvlar:

  • Tarixiy-adabiy yondashuv – adabiy jarayonni davrlar bo‘yicha o‘rgatish;
  • Estetik yondashuv – badiiy asarning go‘zalligini tushuntirish;
  • Madaniy yondashuv – asarni xalq madaniyati bilan bog‘lab tahlil qilish;
  • Kompetensiyaviy yondashuv – bilim emas, balki amaliy malaka va ko‘nikmalarni shakllantirish.

Adabiy bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish:

  • Badiiy asar mazmunini anglash;
  • Qahramon obrazlarini tahlil qilish;
  • Adabiy tahlil va baholash;
  • Badiiy til va uslubni tushunish.

Darsning turlari va bosqichlari:

  • Yangi bilim beruvchi dars;
  • Mustahkamlovchi dars;
  • Umumlashtiruvchi dars;
  • Nazorat va tahlil darsi.

Har bir dars quyidagi bosqichlardan iborat bo‘ladi: kirish, asosiy, yakuniy.

O‘quvchilarning individual va ijodiy faoliyatini rivojlantirish:

  • So‘zlab berish, yozma ishlar, munozara va dramatizatsiyalar;
  • Mustaqil o‘qish va tahlil topshiriqlari;
  • Ijodiy mashg‘ulotlar (she’r yozish, hikoya yaratish, sahna ko‘rinmalari tayyorlash).

Innovatsion metodlar va AKT vositalaridan foydalanish:

  • Multimedia vositalar;
  • Interfaol metodlar: klaster, konseptual xarita, “Insert”, “Baliq skeleti” va boshqalar.

Zamonaviy adabiyot darslarida qo‘llanilayotgan yondashuvlar ichida interfaol metodlar (klaster, insert, “fikrlar charxi”, “aql xaritasi” va boshqalar) asosiy o‘rin tutadi. Ushbu metodlar o‘quvchilarda matn bilan mustaqil ishlash, personajlar xarakterini tahlil qilish, asar mazmunini chuqur anglash ko‘nikmalarini shakllantiradi.

Tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi topshiriqlar orqali o‘quvchilar o‘z nuqtai nazarini asoslash, badiiy tafakkur orqali fikr yuritishga o‘rganadilar. AKTdan foydalanish esa darsni vizual, interaktiv va qiziqarli qiladi. Masalan, adabiy asarlar asosida tayyorlangan multimedia taqdimotlar, audio kitoblar, viktorinalar o‘quvchi faolligini oshiradi.

Yana bir muhim yondashuv bu – integratsion yondashuv.
CLIL (Content and Language Integrated Learning) metodi orqali adabiyot darslarini boshqa fanlar (tarix, tilshunoslik, san’at) bilan bog‘lab o‘qitish o‘quvchilarning umumiy tafakkurini kengaytiradi.

Zamonaviy metodikalarning barchasi adabiyot fanining o‘quvchi tafakkurini rivojlantirish, estetik didini shakllantirish va milliy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi.

Xulosa

Adabiyot o‘qitish metodikasida umumnazariy ma’lumotlardan foydalanish — bugungi ta’lim talabining ajralmas qismidir. Interfaol metodlar, tanqidiy fikrlashga yo‘naltirilgan topshiriqlar va axborot texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi hamda bilimlarni ongli tarzda o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Eng muhimi, bu yondashuvlar o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, badiiy-estetik tahlil qilish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni anglash ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shu sababli har bir adabiyot o‘qituvchisi zamonaviy metodik yondashuvlarni chuqur o‘zlashtirib, amaliyotda qo‘llashi zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

  1. Jo‘raev, M. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2016.
  2. Qodirova, M. Adabiy ta’limda innovatsion metodlar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
  3. Karimova, D. Zamonaviy dars va interfaol metodlar. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019.
  4. Vygotskiy, L.S. Pedagogik psixologiya. – Moskva: Pedagogika, 1991.
  5. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Adabiyot fanidan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun o‘quv dasturi (5–11-sinflar). – Toshkent, 2021.
  6. Richards, J.C., & Rodgers, T.S. Approaches and Methods in Language Teaching. – Cambridge University Press, 2001.
Previous post G’afur G’ulomning “Yodgor” qissasida aniqlovchilarning qo’llanilishi.
Next post O‘zbekiston Prezidenti YTTB bilan sheriklikning ustuvor masalalarini muhokama qildi