{"id":971,"date":"2026-06-14T11:55:20","date_gmt":"2026-06-14T08:55:20","guid":{"rendered":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=971"},"modified":"2026-06-14T11:55:21","modified_gmt":"2026-06-14T08:55:21","slug":"yozma-adabiyot-namunalarini-psixolingvistik-tadqiq-etishning-ilmiy-nazariy-asoslari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=971","title":{"rendered":"YOZMA ADABIYOT NAMUNALARINI PSIXOLINGVISTIK TADQIQ ETISHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Muallif:<\/strong> Abdinnazarova Diyora (Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti 4-bosqich talabasi)<br><strong>Email:<\/strong> <a href=\"mailto:diyora2005dggdvs@gmail.com\">diyora2005dggdvs@gmail.com<\/a><br><strong>Ilmiy rahbar:<\/strong> Filologiya fanlari Doktori, Professori Z. Suvonov<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Annotatsiya<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb yo&#8217;nalishlaridan biri bo&#8217;lgan antropotsentrik tilshunoslik, xususan, psixolingvistika prizmasidan yozma adabiyot namunalarini tahlil qilishning nazariy asoslari tadqiq etiladi. Maqolada matn shunchaki lisoniy birliklar yig&#8217;indisi emas, balki muallif ruhiyatining in&#8217;ikosi va o&#8217;quvchi idrokining mahsuli ekanligi ilmiy jihatdan asoslangan. Shuningdek, Ferdinand de Sossyurning lisoniy belgi nazariyasi, nutqiy faoliyat bosqichlari hamda matnni qabul qilish (dekodlash) jarayonining kognitiv strategiyalari tahlil qilingan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kalit so&#8217;zlar:<\/strong> psixolingvistika, lisoniy shaxs, inkodlash, dekodlash, til va nutq, lisoniy belgi, appersepsiya, kogerentlik, emotsional rezonans.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Kirish<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab jahon tilshunosligida paradigma o&#8217;zgarishi yuz berdi \u2014 tizimli-struktural yondashuv o&#8217;rnini antropotsentrik paradigma egalladi. Bu yo&#8217;nalishning markazida til egasi bo&#8217;lgan inson, uning ruhiyati, tafakkuri va ijtimoiy faoliyati turadi. Mazkur kesishmada shakllangan psixolingvistika fani yozma adabiyot namunalarini ham an&#8217;anaviy qoliplardan farqli o&#8217;laroq, yangicha aspektda o&#8217;rganish imkoniyatini yaratdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bugungi kunda badiiy matnni tahlil qilishda faqatgina uning lingvistik xususiyatlari (leksikasi, grammatikasi) bilan cheklanib qolmasdan, matn ortida turgan &#171;lisoniy shaxs&#187; va uning psixologik holatini ochib berish adabiyotshunoslik va tilshunoslikning ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Yozma matn \u2014 muallif va o&#8217;quvchi o&#8217;rtasidagi masofali (distant) muloqot maydonidir.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">1. Psixolingvistika Fanining Shakllanishi va Matn Tahlilidagi O&#8217;rni<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Psixolingvistika atamasi birinchi marta 1946-yilda N. Pronko tomonidan qo&#8217;llanilgan bo&#8217;lsa-da, uning fan sifatida tan olinishi 1953-yilda AQShning Indiana universitetida o&#8217;tkazilgan fanlararo seminardan boshlangan. Fanning taraqqiyotida ikki yirik ilmiy maktab alohida o&#8217;rin tutadi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Amerika maktabi (N. Xomskiy, Ch. Osgud, J. Miller):<\/strong> Dastlab bixevioristik qarashlar ustunlik qilgan bo&#8217;lsa, keyinchalik Noam Xomskiy tilni inson ongida mavjud bo&#8217;lgan tug&#8217;ma universal qoidalar majmuasi deb ta&#8217;rifladi. U lingvistik tahlilda insonning lisoniy qobiliyati (competence) va nutqiy ijrosini (performance) o&#8217;rganishni asosiy maqsad qilib qo&#8217;ydi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Yevropa va Rus maktabi (L. Vigotskiy, A. Leontev, A. Luriya):<\/strong> Bu maktab psixolingvistikani &#171;Nutqiy faoliyat nazariyasi&#187; sifatida shakllantirdi. L. S. Vigotskiy o&#8217;zining mashhur &#171;Tafakkur va nutq&#187; (1934) asarida ichki nutq va tafakkurning uzviy bog&#8217;liqligini ko&#8217;rsatib berdi. A. A. Leontev esa psixolingvistikani &#171;nutqiy xabarlarni hosil qilish va qabul qilish jarayonlarini tadqiq etuvchi fan&#187; sifatida belgiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O&#8217;zbek tilshunosligida professor Sh. Safarov kognitiv va psixolingvistik yondashuv matn ortidagi &#171;lisoniy shaxs&#187;ni anglashga yordam berishini, har bir yozma matn muallifning individual kognitiv strategiyalari mahsuli ekanligini ta&#8217;kidlaydi. Mashhur matn lingvisti I. Galperin esa yozma matnning o&#8217;ziga xos xususiyatini uning &#171;retseptiv tabiati&#187; bilan izohlaydi.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">2. Muallif, Matn va O&#8217;quvchi Triadasi: Psixolingvistik Model<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Psixolingvistikada badiiy muloqot an&#8217;anaviy axborot almashishdan farq qiladi. Bu jarayon ikki tomonlama subyektivlikning (muallif va o&#8217;quvchi) matn orqali uchrashishidir. A. A. Leontev zanjiriga ko&#8217;ra, bu model quyidagi bosqichlardan iborat:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Muallif (Inkodlash) \u2192 Matn (Xabar) \u2192 O&#8217;quvchi (Dekodlash)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Muallif va &#171;Ijodiy Laboratoriya&#187;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Muallif \u2014 matnning birinchi subyekti bo&#8217;lib, uning matndagi ishtiroki Yu. N. Karaulov nazariyasiga ko&#8217;ra uch darajali bo&#8217;ladi:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Nol daraja (so&#8217;z boyligi va grammatika)<\/li>\n\n\n\n<li>Kognitiv daraja (tushunchalar olami va g&#8217;oyalari)<\/li>\n\n\n\n<li>Pragmatik daraja (muallifning maqsadi va matn orqali o&#8217;quvchiga ta&#8217;siri)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">V. P. Belyanin o&#8217;zining &#171;Badiiy matn psixolingvistikasi&#187; (1988) asarida matnlarni muallifning ruhiy tipologiyasiga ko&#8217;ra tasniflaydi. Matndagi dominant leksika yozuvchining ruhiy ustunligi (aksentuatsiyasi) haqida xabar beradi. Masalan, &#171;yorug&#8217;lik&#187;, &#171;kenglik&#187;, &#171;erkinlik&#187; kabi so&#8217;zlarning ustunligi optimistik ruhiyatdan; &#171;torlik&#187;, &#171;zulmat&#187;, &#171;og&#8217;irlik&#187; kabi so&#8217;zlar esa depressiv holatdan dalolat beradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Matn va O&#8217;quvchi Munosabati<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Matn \u2014 muallif ruhiyatining moddiylashgan ko&#8217;rinishidir. Umberto Eko badiiy matnni &#171;dangasa mexanizm&#187; deb ataydi, chunki muallif matnda hamma narsani ochiq yozmaydi, ko&#8217;p ma&#8217;nolarni o&#8217;quvchining idroki va fantaziyasiga qoldiradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O&#8217;quvchi esa passiv subyekt emas, balki &#171;hammuallif&#187;dir. Reseptiv estetika (V. Izer, H. R. Yauss) nazariyasiga ko&#8217;ra, matn o&#8217;qilmaguncha u shunchaki qog&#8217;ozdagi belgilar yig&#8217;indisidir. A. A. Brudnyy matnni anglashning uchta psixolingvistik bosqichini ko&#8217;rsatadi:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><thead><tr><th>Bosqich nomi<\/th><th>Jarayon mohiyati<\/th><\/tr><\/thead><tbody><tr><td>Montaj darajasi<\/td><td>Matnning alohida bo&#8217;laklarini yagona mantiqiy zanjirga birlashtirish<\/td><\/tr><tr><td>Proyeksiya darajasi<\/td><td>O&#8217;quvchi matn mazmunini o&#8217;zining hayotiy tajribasi va qadriyatlari bilan solishtirishi<\/td><\/tr><tr><td>Rezonans darajasi<\/td><td>Muallif matnga yuklagan emotsional holatning o&#8217;quvchi qalbida aks-sado berishi<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">3. F. de Sossyur Nazariyasi va Yozma Nutqda Til va Tafakkur Bog&#8217;liqligi<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Til va tafakkur munosabatini tizimli tushunishda Ferdinand de Sossyurning fundamental nazariyalari muhim kalit hisoblanadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Lisoniy Belgi va Fikrning Shakllanishi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sossyur lisoniy belgini ikki tomonlama birlik \u2014 tushuncha (signifi\u00e9 &#8212; anglatilmish) va akustik obraz (signifiant &#8212; anglatuvchi) sifatida ta&#8217;riflaydi. Sossyur ta&#8217;kidlashicha, til paydo bo&#8217;lgunga qadar inson tafakkuri &#171;shakllanmagan bulut&#187; yoki &#171;noaniq massa&#187;ga o&#8217;xshaydi. Faqat til vositasidagina fikr aniq chegaralarga ega bo&#8217;ladi. Yozma adabiyotda yozuvchi o&#8217;zining tarqoq xayollarini (tafakkurini) lisoniy belgilar yordamida shakllantiradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Til (Langue) va Nutq (Parole) Dialektikasi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sossyur tilni jamiyat ongidagi tayyor qoliplar (potensial tafakkur), nutqni esa muallifning tildan individual tarzda foydalanishi (faol tafakkur) deb ajratadi. Sossyurning &#171;sinfoniya va ijro&#187; metaforasi bu munosabatni ajoyib tushuntiradi: notalar (til) hamma uchun bir xil, biroq uni ijro etish (nutq) har bir sozandada (yozuvchida) turlicha kechadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yozma nutq yaratishda tafakkur Sossyur ko&#8217;rsatgan ikki xil munosabat asosida ishlaydi:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Sintagmatik munosabat:<\/strong> So&#8217;zlarning matndagi gorizontal ketma-ketligi (mantiqiy zanjir).<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Assotsiativ (Paradigmatik) munosabat:<\/strong> Muallif ongida mavjud bo&#8217;lgan, lekin matnga kirmay, tanlash (seleksiya) jarayonida ishtirok etgan vertikal so&#8217;zlar aloqasi.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Lisoniy Nisbiylik va Mentalizm<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Til va tafakkur munosabatini eng radikal tushuntiruvchi yo&#8217;nalish Sapir-Uorf gipotezasi (Lisoniy nisbiylik)dir. Unga ko&#8217;ra, inson faqat o&#8217;z tili imkon bergan doiradagina fikrlaydi va har bir xalq dunyoni o&#8217;z tili strukturasi tufayli turlicha ko&#8217;radi. Akademik N. Mahmudov ta&#8217;kidlaganidek, o&#8217;zbek tilidagi &#171;andisha&#187;, &#171;nomus&#187;, &#171;mehr&#187; kabi so&#8217;zlar ortida millat tafakkuriga xos bo&#8217;lgan ulkan ma&#8217;naviy-madaniy qatlamlar (konseptlar) yotadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bunga muqobil ravishda Jerri Fodor &#171;Mentalizm&#187; (Olamning ichki tili) g&#8217;oyasini ilgari suradi. Unga ko&#8217;ra, inson miyasida tashqi tillardan mustaqil bo&#8217;lgan universal &#171;fikr tili&#187; mavjud bo&#8217;lib, tashqi til faqat tarjimon vazifasini bajaradi. Bu nima uchun ba&#8217;zan &#171;fikrim bor-u, so&#8217;z bilan tushuntira olmayman&#187; degan holatga tushishimizni izohlaydi.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">4. Matnni Qabul Qilish (Retsepsiya) Jarayonining Kognitiv Strategiyalari<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Matnni qabul qilish \u2014 o&#8217;quvchi ongidagi murakkab kognitiv monitoring jarayonidir. Psixolingvistikada bu jarayon ikki asosiy strategiya orqali amalga oshadi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>&#171;Pastdan yuqoriga&#187; (Bottom-up) strategiyasi:<\/strong> O&#8217;quvchi matndagi kichik birliklardan (grafema, so&#8217;z, ibora) katta ma&#8217;noga qarab boradi. Bu asosan matn tili murakkab bo&#8217;lganda faollashadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>&#171;Yuqoridan pastga&#187; (Top-down) strategiyasi:<\/strong> O&#8217;quvchi asar sarlavhasi, janri yoki muallifi haqidagi dastlabki bilimlari (appersepsiya) asosida matn mazmunini oldindan &#171;bashorat&#187; qiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O&#8217;qish jarayonida N. I. Jinkin ta&#8217;biri bilan aytganda, &#171;ma&#8217;lumotni siqish&#187; yuz beradi \u2014 o&#8217;quvchi o&#8217;nlab jumlalarni o&#8217;z ichki nutqida bitta umumiy mazmunli obrazga (ichki kodga) o&#8217;tkazadi. Agar o&#8217;quvchi matndagi kodlarni tushunmasa, kognitiv monitoring to&#8217;xtash buyrug&#8217;ini beradi va &#171;re-reading&#187; (qayta o&#8217;qish) hodisasi yuzaga keladi.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Xulosa<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yozma adabiyot namunalarini psixolingvistik tadqiq etish matnning lisoniy va psixologik tabiatini yaxlitlikda o&#8217;rganish imkonini beradi. Matn \u2014 shunchaki grammatik shakllar yig&#8217;indisi emas, balki muallif lisoniy shaxsiyatining proyeksiyasi va o&#8217;quvchi tomonidan qayta quriladigan tirik kognitiv tizimdir. Ferdinand de Sossyurning til va nutq, lisoniy belgi prinsiplari hamda zamonaviy psixolingvistik metodlar (kontent-analiz, assotsiativ tahlil) badiiy asar ostidagi yashirin podtekstlarni, muallifning individual-psixologik strategiyalarini va o&#8217;quvchi ruhiyatiga ko&#8217;rsatadigan suggestiv ta&#8217;sir kuchini aniqlashda eng mukammal metodologik asos bo&#8217;lib xizmat qiladi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Muallif: Abdinnazarova Diyora (Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti 4-bosqich talabasi)Email: diyora2005dggdvs@gmail.comIlmiy rahbar: Filologiya fanlari Doktori, Professori Z. Suvonov Annotatsiya Ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb yo&#8217;nalishlaridan biri bo&#8217;lgan antropotsentrik tilshunoslik, xususan, psixolingvistika prizmasidan yozma adabiyot namunalarini tahlil qilishning nazariy asoslari tadqiq etiladi. Maqolada matn shunchaki lisoniy birliklar yig&#8217;indisi emas, balki <a href=\"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=971\" class=\"btn btn-link continue-link\">Batafsil<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-971","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/971","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=971"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/971\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":972,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/971\/revisions\/972"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=971"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=971"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=971"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}