{"id":961,"date":"2026-06-11T16:11:29","date_gmt":"2026-06-11T13:11:29","guid":{"rendered":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=961"},"modified":"2026-06-11T16:14:12","modified_gmt":"2026-06-11T13:14:12","slug":"zamonaviy-ozbek-terminalogiyasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=961","title":{"rendered":"Zamonaviy o\u2018zbek terminalogiyasi"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kirish:<\/strong> Hozirgi shiddatli globallashuv va texnologik taraqqiyot davrida terminologiya masalasi zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb yo\u2018nalishlaridan biriga aylandi. Fan, texnika va ijtimoiy-iqtisodiy sohalarning jadal rivojlanishi o\u2018zbek tilining leksik qatlami boyishiga bevosita ta\u2019sir ko\u2018rsatmoqda. Xususan, mamlakatimizga chet eldan kirib kelayotgan (import qilinayotgan) yangi mahsulotlar, yuqori texnologiyalar va zamonaviy uskunalar tilda yangi terminlarning paydo bo\u2018lishiga asosiy turtki bo\u2018lib xizmat qilmoqda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Ushbu maqolaning maqsadi<\/strong> \u2014 zamonaviy o\u2018zbek terminologiyasining bugungi holatini tahlil qilish, xalqaro terminlarning milliy til tizimiga integratsiyalashuvi hamda ularni moslashtirish muammolarini atroflicha ko\u2018rib chiqishdan iborat. Shuningdek, maqolada texnik va iqtisodiy sohalardagi yangi tushunchalarning o\u2018zbek tili fonetikasi, morfologiyasi va sintaksisiga ta\u2019siri masalalariga alohida to\u2018xtalib o\u2018tiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>Terminologiya<\/strong>&nbsp;(<a href=\"https:\/\/uz.wikipedia.org\/wiki\/Termin\">termin<\/a>&nbsp;va \u2026 logiya)&nbsp;\u2014 1) 1) leksikanutg bir sohasi; muayyan fan, texnika, ishlab chiqarish. tarmog\u02bbining, san\u02bcat, ijtimoiy faoliyat sohasining tegishli tushunchalar tizimi bilan bog\u02bbliq terminlari majmui; 2) tilshunoslikning terminlarni o\u02bbrganuvchi sohasi. Terminologiya tor ma\u02bcnoda ma\u02bclum bir sohaga oid maxsus leksika. Mas., fizika terminologiyasi, ijtimoiysiyosiy terminologiya, mashinasozlik terminologiyasi kabi. Terminologiya umumxalq tilining leksikasi negizida vujudga keladi, boyiydi. Uz navbatida u, umumxalq tilining boyishi uchun xizmat qiladi. Terminologik leksika umumxalq tili leksikasining ajralmas qismi sifatida u bilan birga rivojlanadi, jamiyat va til taraqqiyotidagi barcha jarayonlarni boshdan kechiradi. Ma\u02bclum bir soha yoki fan yuqori darajada taraqqiy etgandagina o\u02bbsha tilda maxsus terminologiya vujudga keladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;Terminologiyaning rivojlanishi, boyish yo\u02bbllari har xil: boshqa tillardan so\u02bbz olish, yangi so\u02bbz yasash, ayrim fammatik kategoriyalarning leksikalashuvi, so\u02bbz birikmasining semantik bir butun holga kelib qolishi va boshqa Bugungi kunda o\u02bbzbek terminologiyasining boyishi, asosan, boshqa tillardan so\u02bbz olish va ichki so\u02bbz yasash hisobiga ro\u02bby bermoqda. U yoki bu soha terminologik tizimining barkarorligini belgilovchi asosiy omil uning tartibga solinganligi va muntazamligidir. Terminologiyaning o\u02bbziga xos xususiyatlari mavjud. Mas., umumadabiy tilda sinonimiya, omonimiya va kup ma\u02bcnolilik tilning boyligi bo\u02bblsa, terminologiyada bular salbiy hodisa hisoblanadi. Mas., birgina tushunchani ifodalash uchun o\u02bbzbek tilida yarimo\u02bbtkazgich&nbsp;\u2014 chalao\u02bbtkazgich&nbsp;\u2014 nimo\u02bbtkazgich terminlari qo\u02bbllanmoqda. Bu, o\u02bbz navbatida, o\u02bbqisho\u02bbqitish va axborot almashish jarayonini qiyinlashtiradi. Shu sababli ham terminologiya si ma\u02bclum darajada barqarorlashgan barcha tillarda terminlar doimiy tartibga solib turiladi. Tartibga solish ma\u02bclum terminologik me\u02bcyorlar asosida amalga oshiriladi. Terminologiya rivojida fan sohalariga oid maxsus lug\u02bbatlarni nashr qilib turish ham muhim ahamiyatga ega.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Zamonaviy o\u2018zbek terminologiyasi \u2014 bu fan, texnika, siyosat, iqtisod, tibbiyot, axborot texnologiyalari kabi turli sohalarda ishlatiladigan maxsus ilmiy atamalar (terminlar) tizimidir. Terminologiya tilshunoslikning terminlarni o\u2018rganadigan bo\u2018limi hisoblanadi. Hozirgi davrda ilm-fan va texnologiya rivojlangani sababli o\u2018zbek tilida yangi terminlar ko\u2018payib bormoqda. Bu terminlar asosan: a) yangi ilmiy tushunchalarni ifodalash, b) texnika va texnologiya yangiliklarini nomlash,&nbsp;&nbsp;&nbsp; d) xalqaro ilmiy aloqalarni osonlashtirish uchun ishlatiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zamonaviy terminlar uch xil yo\u2018l bilan paydo bo\u2018ladi: 1.O\u2018zbek tilining ichki imkoniyatlari orqali 2. Boshqa tillardan o\u2018zlashish orqali 3. Tarjima (kalkalash) orqali<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2018zbek tilining ichki imkoniyatlari bilan yaratilgan terminlar<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Hisoblash texnikasi<\/em><\/strong> \u2014 axborotni avtomatik qayta ishlash, saqlash va uzatish uchun mo\u2018ljallangan apparat hamda dasturiy vositalar majmuidir. Bu tushuncha nafaqat zamonaviy kompyuterlarni, balki barcha turdagi hisoblash qurilmalarini o\u2018z ichiga olgan fan va texnika sohasini anglatadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Ma\u02bclumotlar bazasi<\/em><\/strong> <em>(inglizcha: database)<\/em> \u2014 bu elektron tarzda tartiblangan, saqlanadigan va tezkor qidirish hamda tahlil qilish imkonini beradigan ma\u02bclumotlar to\u02bbplamidir. Uni oddiygina qilib, juda katta va aqlli &#171;elektron arxiv&#187; deb tasavvur qilish mumkin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Sun\u02bciy yo\u02bbldosh<\/em><\/strong> \u2014 biror osmon jismi (masalan, Yer, Oy yoki boshqa sayyora) atrofida muayyan orbita bo\u02bbylab harakatlanadigan, inson tomonidan yaratilgan kosmik apparatdir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Boshqa tillardan o\u2018zlashgan terminlar:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Tilshunoslik (Lingvistik) terminlari:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Fonetika<\/em><\/strong><em> (yunoncha phonetikos \u2014 tovushli, ovozli)<\/em> \u2014 tilshunoslikning tilning tovush qurilishini, nutq tovushlarining hosil bo\u2018lishi, o\u2018zgarishi va talaffuz xususiyatlarini o\u2018rganadigan bo\u2018limidir<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Leksikologiya<\/em><\/strong><em> (yunoncha lexikos \u2014 so\u2018zga oid va logos \u2014 ta\u2019limot) \u2014<\/em> tilshunoslikning til lug\u2018at tarkibini (leksikasini) o\u2018rganadigan bo\u2018limidir. U so\u2018zlarning ma\u2019nosi, kelib chiqishi, qo\u2018llanilish doirasi va o\u2018zaro munosabatlarini tadqiq qiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Morfologiya<\/em><\/strong><em> (yunoncha morphe \u2014 shakl, logos \u2014 ta\u2019limot)<\/em> \u2014 tilshunoslikning so\u2018zlarning turkumlanishi, ularning shakl hosil qilishi va o\u2018zgarish qonuniyatlarini o\u2018rganadigan bo\u2018limidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Sintaksis<\/em><\/strong><em> (yunoncha syntaxis \u2014 tuzish, birlashtirish)<\/em> \u2014 tilshunoslikning so\u2018z birikmalari va gaplarning tuzilishi, ularning o\u2018zaro bog\u2018lanish usullari hamda turlarini o\u2018rganadigan bo\u2018limidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Axborot texnologiyalarida<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Kompyuter<\/em><\/strong> \u2014 bu ma\u02bclumotlarni qabul qilish, saqlash, qayta ishlash va uzatish uchun mo\u02bbljallangan, dasturlashtiriladigan elektron qurilmadir. U inson tomonidan berilgan buyruqlar (dasturlar) asosida murakkab hisob-kitoblarni va mantiqiy amallarni juda yuqori tezlikda bajaradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Internet \u2014<\/em><\/strong> bu butun dunyo bo\u2018ylab millionlab kompyuter tarmoqlarini bir-biriga bog\u2018lovchi global axborot tizimidir. Uni &#171;tarmoqlar tarmog\u2018i&#187; deb ham atashadi, chunki u yer sayyorasining istalgan nuqtasidagi qurilmalarni yagona aloqa muhitiga birlashtiradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Server <\/em><\/strong>\u2014 bu tarmoqdagi boshqa kompyuterlarga (mijozlarga) xizmat ko\u02bbrsatuvchi, ma\u2019lumotlarni saqlovchi va qayta ishlovchi maxsus kuchli kompyuter yoki dasturiy tizimdir. &#171;Server&#187; so\u02bbzi inglizcha to serve \u2014 &#171;xizmat ko\u02bbrsatmoq&#187; fe&#8217;lidan olingan bo\u02bblib, u so\u02bbrovlarga javob berish va resurslarni taqdim etish vazifasini bajaradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Monitor<\/em><\/strong> \u2014 bu kompyuter yoki boshqa qurilmalardagi matnli, grafikli va video ma\u02bclumotlarni vizual tarzda foydalanuvchiga ko\u02bbrsatib beruvchi asosiy chiqish qurilmasidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&nbsp;Iqtisodiyotda<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Kredit<\/em><\/strong> \u2014 bu bank yoki boshqa kredit tashkiloti tomonidan qarz oluvchiga ma\u2019lum bir miqdordagi pul mablag\u02bbini foiz to\u02bblash, qaytarib berish va muddatlilik shartlari asosida vaqtincha foydalanishga berilishidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Bank <\/em><\/strong>\u2014 bu pul mablag\u02bblarini yig\u02bbish, saqlash, qarz berish va pul hisob-kitoblarini amalga oshirish bilan shug\u02bbullanuvchi maxsus moliya-kredit muassasasidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Investitsiya<\/em><\/strong> \u2014 bu kelajakda daromad olish yoki foyda ko\u02bbrish maqsadida iqtisodiy faoliyat obyektlariga moddiy va nomoddiy ne\u02bcmatlarni (pul, mulk, huquqlar) kiritish jarayonidir. Sodda qilib aytganda, bu bugun mavjud bo\u02bblgan mablag\u02bbni ertaga ko\u02bbpaytirish uchun biror loyiha yoki aktivga yo\u02bbnaltirishdir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Inflatsiya<\/em><\/strong> <em>(lotincha inflatio \u2014 shishish)<\/em> \u2014 bu mamlakatda tovarlar va xizmatlar narxi umumiy darajasining oshishi natijasida pulning qadrsizlanishi jarayonidir. Inflatsiya vaqtida bir xil miqdordagi pulga vaqt o\u2018tishi bilan kamroq mahsulot sotib olish mumkin bo\u2018ladi, ya&#8217;ni pulning xarid qobiliyati pasayadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Xulosa.<\/strong> Zamonaviy o\u02bbzbek terminologiyasi nafaqat tilshunoslikning alohida bo\u02bblimi, balki milliy o\u02bbzlikni anglash va davlat tilining ijtimoiy-siyosiy hamda ilmiy nufuzini belgilovchi strategik sohadir. Mustaqillik yillarida, ayniqsa, so\u02bbnggi o\u02bbn yillikda amalga oshirilgan islohotlar natijasida o\u02bbzbek terminologiyasi yangi taraqqiyot bosqichiga ko\u02bbtarildi. Bu jarayonda, bir tomondan, tilning ichki imkoniyatlaridan foydalangan holda qadimiy turkiy ildizlarga qaytish va so\u02bbz yasash modellarini jonlantirish kuzatilsa, ikkinchi tomondan, global integratsiya va raqamli transformatsiya natijasida xalqaro terminlarning kirib kelishi jadallashdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xulosa qilib aytganda, zamonaviy o\u02bbzbek terminologiyasi \u2014 bu o\u02bbtmish an\u02bcanalari va kelajak texnologiyalari o\u02bbrtasidagi oltin ko\u02bbprikdir. Tilimizning xalqaro miqyosda ilmiy til sifatida tan olinishi aynan terminologiyaning qay darajada tartibga solinganligi va zamon talablariga javob bera olishiga bog\u02bbliq. Shuning uchun ham, terminlarni tanlashda hamda iste\u02bcmolga kiritishda tildagi me\u02bcyor va xalqaro andozalar o\u02bbrtasidagi muvozanatni saqlash ilmiy jamoatchilik oldidagi eng dolzarb vazifa bo\u02bblib qolmoqda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. O&#8217;zbek tili va adabiyot kafedrasi o&#8217;qtuvchisi&nbsp; Dilnavoz Sattarova .<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Filologiya va tillarni o\u2018qitish:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>o\u2018zbek tili yo\u2018nalishi 3-bosqich talabalari Xolmurodova Nilufar Yo\u2018lchi qizi, Xudoyberdiyeva Diyora<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kirish: Hozirgi shiddatli globallashuv va texnologik taraqqiyot davrida terminologiya masalasi zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb yo\u2018nalishlaridan biriga aylandi. Fan, texnika va ijtimoiy-iqtisodiy sohalarning jadal rivojlanishi o\u2018zbek tilining leksik qatlami boyishiga bevosita ta\u2019sir ko\u2018rsatmoqda. Xususan, mamlakatimizga chet eldan kirib kelayotgan (import qilinayotgan) yangi mahsulotlar, yuqori texnologiyalar va zamonaviy uskunalar tilda yangi terminlarning <a href=\"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=961\" class=\"btn btn-link continue-link\">Batafsil<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-961","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/961","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=961"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/961\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":963,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/961\/revisions\/963"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=961"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=961"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=961"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}