{"id":950,"date":"2026-06-09T06:32:12","date_gmt":"2026-06-09T03:32:12","guid":{"rendered":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=950"},"modified":"2026-06-09T06:32:12","modified_gmt":"2026-06-09T03:32:12","slug":"ozbek-tilida-kelishik-va-komakchilarning-pragmatik-xususiyatlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=950","title":{"rendered":"O\u2018ZBEK TILIDA KELISHIK VA KO\u2018MAKCHILARNING PRAGMATIK XUSUSIYATLARI"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti: O\u02bb\u02bbzbek tili va adabiyoti kafedrasi o\u02bbqituvchisi Rahmatova Mahliyo<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti: o\u02bbzbek tili yo\u02bbnalishi talabasi Mamanazarova Surayyo<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Annotatsiya.<\/strong> Ushbu maqolada o\u2018zbek tilida kelishik qo\u2018shimchalari va ko\u2018makchilarning pragmatik xususiyatlari tadqiq etilgan. Kelishik shakllarining matn kogeziyasini ta\u2019minlashdagi roli, ularning subyektiv-modal ma\u2019nolari hamda ko\u2018makchilarning muloqot aktidagi strategik vazifalari tahlil qilingan. Lisoniy tejamkorlik tamoyili va pragmatik intensiya tushunchalari asosida kelishik shakllarining tushib qolishi hodisasi izohlangan. Badiiy diskursda ko&#8217;makchilarning uslubiy imkoniyatlari va kommunikativ strategiyalari ochib berilgan. Tadqiqot natijalari o\u2018zbek tili grammatikasi, pragmalingvistika va diskurs tahlili sohasidagi nazariy bilimlarni boyitadi.<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>Kalit so\u2018zlar:<\/strong> kelishik, ko\u2018makchi, pragmalingvistika, kogeziya, pragmatik intensiya, lisoniy tejamkorlik, diskurs, kommunikativ strategiya, sinonimiya, funksional grammatika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Abstract<\/strong>. This article investigates the pragmatic features of case suffixes and postpositions in the Uzbek language. The role of case forms in ensuring text cohesion, their subjective-modal meanings, and the strategic functions of postpositions in speech acts are analyzed. The phenomenon of case form ellipsis is explained based on the principle of linguistic economy and the concept of pragmatic intention. The stylistic possibilities and communicative strategies of postpositions in literary discourse are revealed.<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>Keywords<\/strong>: case, postposition, pragmalinguistics, cohesion, pragmatic intention, linguistic economy, discourse, communicative strategy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;Zamonaviy tilshunoslikda grammatik kategoriyalarni funksional-pragmatik nuqtai nazardan o\u2018rganish ustuvor yo\u2018nalishga aylangan. O\u2018zbek tilida kelishik qo\u2018shimchalari va ko\u2018makchilar grammatik vosita sifatida an\u2019anaviy ravishda tizimli-struktural jihatdan o\u2018rganib kelingan. A.G\u2018ulomov va M.Asqarova, A.Hojiyev, H.Jamolxonov, A.Nurmonov kabi olimlarning ishlarida bu birliklarning morfologik va sintaktik xususiyatlari batafsil tavsiflab berilgan. Biroq ularning pragmatik, diskursiv va kommunikativ xususiyatlari hali yetarlicha o\u2018rganilmagan. Ushbu maqolaning maqsadi kelishik va ko\u2018makchilarning pragmatik imkoniyatlarini ochib berishdan iborat.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>KELISHIK SHAKLLARINING PRAGMATIK VAZIFALARI<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <\/strong>O\u2018zbek tilida oltita kelishik shakli mavjud bo\u2018lib, ularning har biri grammatik vazifasidan tashqari muhim pragmatik vazifalarni ham bajaradi. Qaratqich kelishigi (-ning) matn ichida zanjirli aloqa mexanizmini ishga tushiradi. Bu mexanizm orqali matnning aloqadorligi \u2014 kogeziyasi \u2014 ta\u2019minlanadi: \u201c<em>Ustozim menga kitob berdi. Kitobning muqovasi sariq edi. Muqovaning ustida eski yozuvlar bor edi<\/em>\u201d \u2014 bu parchada qaratqich kelishigi har bir keyingi gapni oldingi gapga bog\u2018lab, matnning izchil to\u2018qimasini hosil qiladi. Tushum kelishigining (-ni) eng muhim pragmatik xususiyati \u2014 to\u2018ldiruvchining aniqlik yoki noaniqligini ifodalash vazifasidir. L.Johanson turkiy tillar bo\u2018yicha tadqiqotlarida bu kelishikni \u201cdefinitlik markeri\u201d sifatida ta\u2019riflagan: \u201c<em>Kitobni o\u2018qidi<\/em>\u201d (aniq kitob) va \u201c<em>Kitob o\u2018qidi<\/em>\u201d (noaniq kitob) konstruktsiyalari o\u2018rtasidagi farq faqat grammatik emas, balki pragmatik ahamiyatga egadir. Jo\u2018nalish (-ga), o\u2018rin-payt (-da) va chiqish (-dan) kelishiklari fazoviy va vaqtinchalik munosabatlardan tashqari subyektiv-modal ma\u2019nolarni ham ifodalaydi. Masalan, jo\u2018nalish kelishigi his-tuyg\u2018u va munosabatni ifodalashda keng qo\u2018llaniladi: \u201c<em>Unga achinaman<\/em>\u201d, \u201c<em>Senga havasim keladi<\/em>\u201d. Chiqish kelishigi esa sabab ma\u2019nosini ta\u2019[sirchan ifodalaydi: \u201c<em>Qo\u2018rquvdan titradi<\/em>\u201d, \u201c<em>Sevinchdan yig\u2018ladi<\/em>\u201d. Bu holat J.Lakoff va M.Johnson ishlab chiqqan kognitiv metafora nazariyasida \u201cvaqtning fazoviy metaforasi\u201d universal qonuniyatining o\u2018zbek tilidagi ko\u2018rinishi sifatida izohlanadi. Kelishik shakllarining tushib qolishi hodisasi o\u2018zbek so\u2018zlashuv nutqida muntazam kuzatiladi. Lisoniy tejamkorlik nutq ishtirokchisini minimal til vositasi sarflashga undasa, pragmatik intensiya \u2014 aniqlik va ta\u2019kid zaruriyati \u2014 kelishik shaklini saqlab qolishni yoki kuchaytiruvchi vosita sifatida qo\u2018llashni talab qiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>KO&#8217;MAKCHILARNING PRAGMATIK XUSUSIYATLARI<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <\/strong>O\u2018zbek tilida ko\u2018makchilar ikki guruhga bo\u2018linadi: sof ko\u2018makchilar \u2014 uchun, bilan, kabi, singari, qadar \u2014 va funksional ko\u2018makchilar \u2014 ustida, tomon, mobaynida, tufayli, orqali. Sof ko\u2018makchilar semantik jihatdan ko\u2018p qirrali bo\u2018lib, turli kontekstlarda bir necha pragmatik m\u2019noni ifodalay oladi. \u201cUchun\u201d ko\u2018makchisi maqsad, manfaat, sabab va chegaralash ma\u2019nolarini ifodalasa, \u201cbilan\u201d ko\u2018makchisi hamrohlik, qurol-vosita, holat va vaqt munosabatlarini bildiradi. Funksional ko\u2018makchilar B.Heine va T.Kutevaning grammatiklashuv nazariyasi bo&#8217;yicha mustaqil otlardan grammatik vositaga aylangan bo\u2018lib, kelishik shakllariga nisbatan semantik jihatdan aniqroq ma\u2019no ifodalaydi: \u201cKitob stolda\u201d (umumiy joy) va \u201cKitob stol ustida\u201d (aniq joylashuv) konstruktsiyalari buning yorqin namunasidir. Ko\u2018makchilar muloqotda to\u2018rtta asosiy kommunikativ strategiyani amalga oshiradi: munosabat ifodalash (\u201c<em>Siz bilan ishlash zavqli<\/em>\u201d), muloyimlik ko\u2018rsatish (\u201c<em>Siz uchun maxsus tayyorlangan<\/em>\u201d), argumentatsiya (\u201c<em>Mehnat natijasida muvaffaqiyatga erishdi<\/em>\u201d) va empatiya (\u201cSiz uchun qayg\u2018urdim\u201d).<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>KELISHIK VA KO\u2018MAKCHILAR SINONIMIYASI<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <\/strong>Kelishik va ko\u2018makchilar o\u2018rtasidagi sinonimik munosabat o\u2018zbek tilida grammatik sinonimiyaning eng yorqin ko\u2018rinishini tashkil etadi. Masalan, \u201c-ga\u201d kelishigi va \u201ctomon\u201d, \u201csari\u201d ko\u2018makchilari o\u2018rtasidagi sinonimik farq quyidagicha: \u201c<em>Uyga ketdi<\/em>\u201d \u2014 manzilga yetib borish ta\u2019kidlangan; \u201c<em>Uy tomon ketdi<\/em>\u201d \u2014 faqat yo\u2018nalish ko\u2018rsatilgan, manzilga yetib borish noaniq; \u201c<em>Uy sari ketdi<\/em>\u201d \u2014 she\u2019riy, ko\u2018tarinki uslubga xos. Bu misollar sinonimik konstruktsiyalar o\u2018rtasidagi farqning nafaqat semantik, balki uslubiy va pragmatik xususiyatga ega ekanligini ko\u2018rsatadi. Funksional almashinishga to\u2018rtta omil ta\u2019sir etadi: lisoniy tejamkorlik tamoyili, semantik aniqlik ehtiyoji, uslubiy omil va pragmatik intensiya.<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>XULOSA<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <\/strong>Tadqiqot natijalari shuni ko\u2018rsatdiki, kelishik va ko\u2018makchilar o\u2018zbek tilida faqat grammatik vosita emas \u2014 ular matn kogeziyasini ta\u2019minlash, subyektiv-modal ma\u2019nolarni ifodalash, kommunikativ strategiyalarni amalga oshirish va pragmatik maqsadlarga erishishning murakkab, ko\u2018p qirrali tizimini tashkil etadi. Bu tizimni to\u2018liq anglash uchun grammatik tavsif yetarli emas \u2014 kontekstual, diskursiv va pragmatik tahlil zarur. Tadqiqot natijalari o\u2018zbek tili grammatikasi, nutq madaniyati va uslubiyat fanlarini o\u2018qitishda, lug\u2018at va darsliklar tuzishda amaliy ahamiyat kasb etadi.<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR<br><\/strong>1. G\u2018ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o\u2018zbek adabiy tili. Morfologiya. \u2014 Toshkent: O\u2018qituvchi, 1965.<br>2. Hojiyev A. O\u2018zbek tili sinonimlarining izohli lug\u2018ati. \u2014 Toshkent: Fan, 1974.<br>3. Jamolxonov H. Hozirgi o\u2018zbek adabiy tili. \u2014 Toshkent: Talqin, 2005.<br>4. Mahmudov N. O\u2018zbek tilida matn. \u2014 Toshkent: Fan, 1995.<br>5. Mengliyev B. Nutqiy muloqot lingvistikasi. \u2014 Toshkent: Fan, 2004.<br>6. Nurmonov A. O\u2018zbek tilshunosligining nazariy masalalari. \u2014 Toshkent: Fan, 2003.<br>7. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o\u2018zbek tili. \u2014 Toshkent: Universitet, 2006.<br><br><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti: O\u02bb\u02bbzbek tili va adabiyoti kafedrasi o\u02bbqituvchisi Rahmatova Mahliyo Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti: o\u02bbzbek tili yo\u02bbnalishi talabasi Mamanazarova Surayyo Annotatsiya. Ushbu maqolada o\u2018zbek tilida kelishik qo\u2018shimchalari va ko\u2018makchilarning pragmatik xususiyatlari tadqiq etilgan. Kelishik shakllarining matn kogeziyasini ta\u2019minlashdagi roli, ularning subyektiv-modal ma\u2019nolari hamda ko\u2018makchilarning muloqot aktidagi <a href=\"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=950\" class=\"btn btn-link continue-link\">Batafsil<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-950","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/950","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=950"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/950\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":951,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/950\/revisions\/951"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=950"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=950"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=950"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}