{"id":915,"date":"2026-06-06T13:03:03","date_gmt":"2026-06-06T10:03:03","guid":{"rendered":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=915"},"modified":"2026-06-06T13:03:04","modified_gmt":"2026-06-06T10:03:04","slug":"ozbek-tilidagi-modal-sozlarning-lisoniy-nutqiy-xususiyatlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=915","title":{"rendered":"O&#8217;zbek tilidagi modal so&#8217;zlarning lisoniy-nutqiy xususiyatlari."},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Filologiya va tillarni o\u2019qitish o&#8217;zbek tili yo&#8217;nalishi 404- guruh talabasi Eshmo&#8217;minova Surayyo<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>&nbsp;&nbsp; <\/strong><strong>Annotatsiya<\/strong><strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mazkur maqolada o\u2018zbek tilidagi modal so\u2018zlarning lisoniy va nutqiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Modal so\u2018zlarning semantik guruhlari, grammatik va sintaktik xususiyatlari yoritilib, ularning nutq jarayonidagi pragmatik, emotsional-ekspressiv vazifalari ochib beriladi. Shuningdek, modal birliklarning kontekstga bog\u2018liqligi hamda og\u2018zaki va yozma nutqdagi qo\u2018llanish farqlari misollar asosida izohlanadi. Tadqiqot natijalari modal so\u2018zlarning nutq madaniyatini shakllantirishdagi muhim o\u2018rnini ko\u2018rsatadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>&nbsp;&nbsp;&nbsp; <\/strong><strong>Kalit so\u2018zlar<\/strong><strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">modal so\u2018zlar, modallik, lisoniy xususiyat, nutqiy xususiyat, semantika, sintaksis, pragmatika, emotsional-ekspressivlik, o\u2018zbek tili, nutq madaniyati.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Til inson tafakkurining eng muhim ifoda vositasi bo\u2018lib, unda nafaqat obyektiv borliq, balki so\u2018zlovchining subyektiv munosabati ham aks etadi. Ana shu subyektiv munosabatni ifodalovchi vositalardan biri \u2014 modal so\u2018zlardir. O\u2018zbek tilida modal so\u2018zlar nutqning mazmuniy nozikliklarini ochib berishda, fikrga baho berishda va uni turli emotsional-ekspressiv ranglar bilan boyitishda muhim o\u2018rin tutadi. Ushbu maqolada modal so\u2018zlarning lisoniy (til tizimidagi) va nutqiy (amalda qo\u2018llanishdagi) xususiyatlari tahlil qilinadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlar tushunchasi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlar \u2014 bu so\u2018zlovchining bayon qilinayotgan fikrga munosabatini, ishonch darajasini, taxminini, zarurligini yoki istagini bildiruvchi mustaqil yoki yordamchi birliklardir. Masalan: albatta, ehtimol, balki, shubhasiz, kerak, lozim kabi so\u2018zlar modal ma\u2019noni ifodalaydi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlarning lisoniy xususiyatlari:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Semantik xususiyatlari.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlar quyidagi ma\u2019no guruhlariga bo\u2018linadi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Ishonch bildiruvchi: albatta, shubhasiz, darhaqiqat.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Taxmin bildiruvchi: ehtimol, balki, chamasi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Zarurat bildiruvchi: kerak, lozim, shart.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Istak va buyruq ohangi: mayli, keling, bo\u2018lsin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Grammatik xususiyatlari:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlar ko\u2018pincha o\u2018zgarmas bo\u2018ladi, ya\u2019ni ular kelishik, son, egalik kabi grammatik kategoriyalarni qabul qilmaydi. Ba\u2019zi hollarda ular kesim tarkibida yoki gap boshida mustaqil holda keladi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ehtimol, u bugun kelmas.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">U kelishi kerak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sintaktik xususiyatlari:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlar gapda turli sintaktik vazifalarda keladi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Kirish so\u2018z sifatida: Albatta, bu ishni bajaraman.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Kesim tarkibida: Bu masala hal qilinishi kerak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Modal so\u2018zlarning nutqiy xususiyatlari<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pragmatik vazifasi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nutqda modal so\u2018zlar so\u2018zlovchining fikrga munosabatini aniq ifodalab, tinglovchiga ta\u2019sir ko\u2018rsatadi. Ular orqali ishonch, ikkilanish yoki qat\u2019iyat darajasi seziladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kontekstga bog\u2018liqligi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlarning ma\u2019nosi nutq vaziyatiga qarab o\u2018zgarishi mumkin. Masalan, balki so\u2018zi ba\u2019zan oddiy taxminni, ba\u2019zan esa yumshatilgan rad etishni bildiradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Emotsional-ekspressivlik:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlar nutqqa hissiy rang beradi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Albatta! \u2014 qat\u2019iy ishonch.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Balki\u2026 \u2014 ikkilanish, ehtiyotkorlik.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Og\u2018zaki va yozma nutqdagi farqi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Og\u2018zaki nutqda modal so\u2018zlar ko\u2018proq qo\u2018llanib, intonatsiya bilan boyitiladi. Yozma nutqda esa ular fikrni aniqroq va mantiqiy ifodalash uchun xizmat qiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlarning diskursiv (matn ichidagi) roli<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">So\u2018nggi lingvistik tadqiqotlarda modal so\u2018zlar faqat gap darajasida emas, balki butun matn (diskurs) tuzilishida ham muhim vosita sifatida qaralmoqda. Ular matn qismlari o\u2018rtasidagi mantiqiy bog\u2018liqlikni ta\u2019minlaydi va muallif pozitsiyasini aniq ko\u2018rsatadi. Masalan: Demak, bu masala chuqur o\u2018rganilishi kerak.Bu yerda demak so\u2018zi xulosa chiqarish vazifasini bajarib, matnning mantiqiy yakuniga xizmat qiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlar va evidensiallik:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zamonaviy tilshunoslikda modal so\u2018zlar evidensiallik (axborot manbasini ko\u2018rsatish) bilan ham bog\u2018liq holda o\u2018rganilmoqda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Aytishlaricha, u kelibdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Ko\u2018rinishidan, ishlar yaxshi ketmoqda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu kabi birliklar orqali so\u2018zlovchi axborotni bevosita emas, balki bilvosita manbadan olganini bildiradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlarning stilistik xususiyatlari:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Turli uslublarda modal so\u2018zlarning qo\u2018llanish darajasi farqlanadi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Ilmiy uslubda:<\/strong> ehtimol, demak, shubhasiz kabi mantiqiy modal birliklar ko\u2018proq ishlatiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Publitsistik uslubda:<\/strong> albatta, darhaqiqat kabi ta\u2019sirchan modal so\u2018zlar ustun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Badiiy uslubda: <\/strong>balki, chamasi, go\u2018yo kabi emotsional rangdor birliklar keng qo\u2018llanadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlar va intonatsiya:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ayniqsa og\u2018zaki nutqda modal so\u2018zlarning ma\u2019nosi intonatsiya orqali kuchayadi yoki o\u2018zgaradi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Albatta. (oddiy tasdiq)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Albatta?! (hayrat yoki shubha aralash tasdiq)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Shuning uchun modal birliklarni faqat yozma shaklda emas, fonetik jihatdan ham o\u2018rganish muhimdir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlarning grammatiklashuvi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ba\u2019zi modal so\u2018zlar tarixan mustaqil so\u2018zlardan kelib chiqqan bo\u2018lib, vaqt o\u2018tishi bilan yordamchi birliklarga aylangan. Bu jarayon grammatiklashuv deb ataladi: kerak (aslida \u201cehtiyoj\u201d ma\u2019nosidan kelib chiqqan) \u2192 zarurat bildiruvchi modal birlik lozim \u2192 majburiyat ifodalaydi. Bu hodisa tilning rivojlanish dinamikasini ko\u2018rsatadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlar va nutq madaniyati:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Modal so\u2018zlardan o\u2018rinli foydalanish nutqning aniqligi va ta\u2019sirchanligini oshiradi. Ammo ularni ortiqcha ishlatish nutqni cho\u2018zib yuborishi yoki noaniqlikka olib kelishi mumkin. Masalan: Ehtimol, balki, chamasi u kelar \u2014 ortiqcha modal yuklama mavjud.Optimal variant: Ehtimol, u kelar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>XULOSA<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2018zbek tilidagi modal so\u2018zlar til tizimining muhim qatlamlaridan biri bo\u2018lib, ular orqali so\u2018zlovchining subyektiv munosabati ifodalanadi. Ularning lisoniy xususiyatlari semantik, grammatik va sintaktik jihatdan namoyon bo\u2018lsa, nutqiy xususiyatlari pragmatik, emotsional va kontekstual jihatlarda ko\u2018zga tashlanadi. Modal so\u2018zlarni chuqur o\u2018rganish nutq madaniyatini rivojlantirish, fikrni aniq va ta\u2019sirchan ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>1.<\/strong>Rahmatullayev, Sh. Hozirgi o\u2018zbek adabiy tili. \u2013 Toshkent: Universitet nashriyoti, 2010.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>2.<\/strong>Nurmonov, A., Mahmudov, N. O\u2018zbek tilining nazariy grammatikasi. \u2013 Toshkent: Fan, 2012.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>3.<\/strong>Mahmudov, N. Til va nutq. \u2013 Toshkent: Ma\u2019naviyat, 2008.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>4.<\/strong>Abdurahmonov, G\u2018. O\u2018zbek tilining grammatikasi. \u2013 Toshkent: O\u2018qituvchi, 1996.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>5.<\/strong>Hojiyev, A. O\u2018zbek tili grammatikasi (morfologiya). \u2013 Toshkent: O\u2018qituvchi, 1983.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>6.<\/strong>Sayfullayeva, R., Mengliyev, B. Hozirgi o\u2018zbek adabiy tili. \u2013 Toshkent: Fan va texnologiya, 2015.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>7.<\/strong>Yuldashev, B. Nutq madaniyati asoslari. \u2013 Toshkent: Akademnashr, 2018.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>8.<\/strong>Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. \u2013 Cambridge: Cambridge University Press, 2003.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>9.<\/strong>Palmer, F. R. Mood and Modality. \u2013 Cambridge: Cambridge University Press, 2001.<strong><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Filologiya va tillarni o\u2019qitish o&#8217;zbek tili yo&#8217;nalishi 404- guruh talabasi Eshmo&#8217;minova Surayyo &nbsp;&nbsp; Annotatsiya: Mazkur maqolada o\u2018zbek tilidagi modal so\u2018zlarning lisoniy va nutqiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Modal so\u2018zlarning semantik guruhlari, grammatik va sintaktik xususiyatlari yoritilib, ularning nutq jarayonidagi pragmatik, emotsional-ekspressiv vazifalari ochib beriladi. Shuningdek, modal birliklarning kontekstga bog\u2018liqligi hamda <a href=\"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=915\" class=\"btn btn-link continue-link\">Batafsil<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-915","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/915","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=915"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/915\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":916,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/915\/revisions\/916"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=915"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=915"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=915"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}