{"id":839,"date":"2026-05-21T22:16:47","date_gmt":"2026-05-21T19:16:47","guid":{"rendered":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=839"},"modified":"2026-05-21T22:16:47","modified_gmt":"2026-05-21T19:16:47","slug":"temir-xotin-komediyasidagi-frazeologiyalar-tahlili","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=839","title":{"rendered":"&#171;Temir xotin&#187; komediyasidagi frazeologiyalar tahlili"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.Filologiya va tillarni o&#8217;qitish; o&#8217;zbek tili kafedrsining katta o&#8217;qtuvchisi Akbarali Boymirzayev.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;<strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya va tillarni o&#8217;qitish: o&#8217;zbek tili yo&#8217;nalishi 3-bosqich 303-guruh talabasi Norboyeva Gulshoda To&#8217;raqul qizi .<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Anotatsiya:<\/strong> Mazkur maqolada frazeologizmlar yaxlitligicha yoki muayyan so\u2018zning ko\u2018chma ma\u2019noda qo\u2018llanishi asosida yuzaga kelishi, shu bois ular nutqning erkin sintaktik birliklaridan farqli ravishda, tilning turg\u2018un birikmalari hisoblanishi, so\u2018zlar singari tilning lug\u2018aviy birliklari qatoridan o\u2018rin egallashi haqida so\u2018z yuritiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kalit so\u02bbzlar:<\/strong> Frazeologiya, ibora, tahlili, qo\u02bbllanilishi, terminlar, frazeologik birikmalar, semantik tahlili<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Frazeologiya leksikologiya bo\u2018limining tarkibiy qismidir. Frazeologizm tashkil etuvchisiga ko\u2018ra qo\u2018shma leksema, so\u2018z birikmasi va gapga o\u2018xshaydi. Biroq ular ko\u2018proq qo\u2018shma leksema kabi til jamiyati ongida tayyor va barqaror holda yashaydi. Boshqacha aytganda, frazeologizm lisonda barcha lisoniy birliklarga xos bo\u2018lgan umumiylik tabiatiga ega va nutqda xususiylik sifatida namoyon bo\u2018ladi.Frazeologizm lug\u2018aviy birlik bo\u2018lganligidan u nutq jarayonida gap tarkibida bir mustaqil so\u2018z kabi harakat qiladi \u2013 bir gap bo\u2018lagi yoki kengaytiruvchi sifatida keladi: Madamin bo\u2018yniga qo\u2018yilgan aybnomadan tamom hovuridan tushdi. Qo\u2018llanilishi chegaralangan frazeologizm qo\u2018llanilish davri (eskirgan va zamondosh) va doirasi (dialektal, ilmiy, badiiy so\u2018zlashuv) bilan ham ma\u2019lum bir tafovutlarga ega:eskirgan frazeologizm: alifni kaltak demoq, aliflayloni bir cho\u2018qishda qochiradigan, dastin aliflom qilib, kallasini xam qilib, yeng silkitmoq; dialektal frazeologizm: alag\u2018da bo\u2018lmoq (xavotir olmoq), ko\u2018ngli tob tashladi (ezildi), halak bo\u2018lmoq (ovora bo\u2018lmoq), qumortqisi quridi (intiq bo\u2018lmoq), juluni uzilmoq (qattiq baqirmoq); ilmiy frazeologizm: nazar tashlamoq, ko\u2018zga tashlanmoq, chambarchas bog\u2018lanmoq, to\u2018g\u2018ri kelmoq, imkoniyatlar doirasi, qulay qurshov;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Frazeologizmning semantik strukturasi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Frazeologizm ikki yoqlama lisoniy birlik, shakl va mazmunning dialektik birligidan iborat. Frazeologizmning shakliy tomonini so\u2018z (leksema emas) tashkil qiladi. Ularning mazmuniy tomoni frazeologik ma\u2019nodir. Frazeologik ma\u2019no o\u2018ta murakkab tabiatli, leksemada bo\u2018lgani kabi ayrimi denotativ tabiatli bo\u2018lsa, boshqalari grammatik ma\u2019noga ega, xolos. Masalan, mustaqil so\u2018z turkumiga kiruvchi frazeologizm: (burgaga achchiq qilib, ko\u2018rpaga o\u2018t qo\u2018ymoq, tarvuzi qo\u2018ltig\u2018idan tushmoq; ko\u2018ngli bo\u2018sh; hash-pash deguncha) denotativ ma\u2019noga ega bo\u2018lsa, turgan gap, shunga qaramay kabi nomustaqil frazeologizmlar faqat grammatik vazifa bajaradi. Pattasini qo\u02bbliga tutqazmoq- Bu yerda ibora o\u02bbrnida kelgan so\u02bbzning ma&#8217;nosi ishdan yoki biron joydan haydash ma&#8217;nosida keladi. Bu so\u02bbz gapda gapni tez va oson anglatish uchun aytilgan. Hamda salbiy ma&#8217; noli ibora o\u02bbrnida kelayapti.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Pattangni qo\u02bblinga tutqazaman.Do\u02bbppisini osmonga otmoq- xursandchilik, xursand bo\u02bblganidan o\u02bbzini qo\u02bbyarga joy topolmay qolish. Bu yerda ibora ijobiy ma&#8217;noda kelgan. Asarning bo\u02bbyoqdorligini oshirishda xizmat qiladi. Biz, yangi mashina kelar ekan, deb do\u02bbppimizni osmonga otib yuramiz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Ko\u02bbrib ko\u02bbz quvonmoq- odatda xursand bo\u02bblmoq ma&#8217;nosida keladi. Gapda esa havas qilmoq, shaxsni ko\u02bbrganda ajablanmoq, chiroyiga mahliyo bo\u02bblmoq ma&#8217;nosida kelayapti. Kechqurun qishloq ko\u02bbchalarini to\u02bbldirib, qiz- juvonlaro\u02bbtishyapti! Ko\u02bbrib ko\u02bbz quvonadi, dil yayraydi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Burnini tiqmoq- aralashmoq, keraksiz joyda ham aloqasi bo\u02bblmasa ham aralashadigan, hammaga noto\u02bbg\u02bbri gapiradigan ma&#8217;noda.&nbsp; Voy, sho\u02bbrtumshuq-ey! Sen nega burningni tiqasan?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Dardini dasturxon qilmoq- muammolarini yoki kamchilliklarini hammaga aytib yurmoq. Keraksiz gaplarni oshkor qilmoq.&nbsp; Men shuncha gapni bo\u02bblmasa kimga aytdim? Butun o\u02bbzbekning dardini dasturxon qilib o\u02bbtiribman!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Ko\u02bbzida yosh o\u02bbynamoq- yig\u02bblashga tayyor, lekin yig\u02bblamaslik, bildirmaslik. G\u02bbamgin hafa o\u02bbpkasi to\u02bblgan inson obrazi. Ko\u02bbzida yoshi o\u02bbynab o\u02bbtirardi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Ko\u02bbngli to\u02bblmoq- ishni bajarganidan xursand, ishini yaxshi bajarmoq, oxiri yaxshi yakun topmoq. Gapda ijobiy va bo\u02bbyoqdorlikni oshirish uchun qo\u02bbllanilgan. Qilgan ishidan ko\u02bbngli to\u02bbldi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Kapalagi uchmoq- qo\u02bbrqib ketmoq, vahimaga tushmoq, hayron qolmoq, cho\u02bbchib ketmoq ma&#8217;nolarda. Gapda qo\u02bbrqib ketgan inson obrazida kelgan. Qo\u02bbchqorning kapalagi uchib, Olimjonning orqasiga bekinib oldi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Fe\u2019l turkumiga mansub frazeologizmlar: me\u2019dasiga tegmoq,<\/strong>yaxshi ko\u2018rmoq, holdan toymoq, sabr kosasi to\u2018lmoq, o\u2018pkasini cho\u2018pga ilmoq, og\u2018ziga talqon solmoq, podadan oldin chang chiqarmoq, azob chekmoq, ensasi qotmoq, ko\u2018ngliga qo\u2018l solmoq.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Sifat turkumiga mansub frazeologizm:<\/strong> ko\u2018ngli bo\u2018sh, rangi sovuq, yuragi toza, avzoyi bejo, dili siyoh, kayfi buzuq, chehrasi ochiq, vijdoni toza, tumshug\u2018i baland.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Ravish turkumiga mansub frazeologizm:<\/strong> ipidanignasigacha, ikki dunyoda ham, miridan-sirigacha, ha-hu deguncha.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>So\u2018z-gaplarga mansub frazeologizm:<\/strong> turgan gap, shunga qaramay, katta gap.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Frazeologik antonimiya. Zid ma\u2019noli antonimlar bir-biriga<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">teskari tushunchani ifodalaydi. Misollar: ko\u2018ngli joyiga tushdi\u2013yuragiga g\u2018ulg\u2018ula tushdi, qoni qaynadi\u2013 og\u2018zi qulog\u2018iga yetdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2022 Frazeologik omonimiya. Frazeologizmlar omonimik munosabatda ham bo\u2018lishi mumkin. Misollar: so\u2018z bermoq I (\u00abva\u2019da bermoq\u00bb), so\u2018z bermoq II (\u00abgapirishga ruxsat bermoq\u00bb), boshga ko\u2018tarmoq I (\u00abardoqlamoq\u00bb), boshga ko\u2018tarmoq II (\u00abto\u2018polon qilmoq\u00bb), qo\u2018l ko\u2018tarmoq I (\u00abovoz bermoq\u00bb), qo\u2018l ko\u2018tarmoq II (\u00aburmoq\u00bb).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Frazeologizmdagi darajalanish, giponimiya, funksionimiya, iyerarxionimiya kabi semantik munosabatlar o\u2018z tadqiqotini kutmoqda. Frazeologizmning semantik strukturasi. Frazeologizm ikki yoqlama lisoniy birlik, shakl va mazmunning dialektik birligidan iborat. Frazeologizmning shakliy tomonini so\u2018z (leksema emas) tashkil qiladi. Ularning mazmuniy tomoni frazeologik ma\u2019nodir. Frazeologik ma\u2019no o\u2018ta murakkab tabiatli, leksemada bo\u2018lgani kabi ayrimi denotativ tabiatli bo\u2018lsa, boshqalari grammatik ma\u2019noga ega, xolos. Masalan, mustaqil so\u2018z turkumiga kiruvchi frazeologizm: (burgaga achchiq qilib, ko\u2018rpaga o\u2018t qo\u2018ymoq, tarvuzi qo\u2018ltig\u2018idan tushmoq; ko\u2018ngli bo\u2018sh; hash-pash deguncha) denotativ ma\u2019noga ega bo\u2018lsa, turgan gap, shunga qaramay kabi nomustaqil frazeologizmlar faqat grammatik vazifa bajaradi. Odatda, frazeologizmning ma\u2019nosi bir leksema ma\u2019nosiga teng deyiladi. Biroq hech qachon ular teng emas. Chunki frazeologizm va leksema ma\u2019nosi teng bo\u2018lsa edi, unda frazeologizm ortiqcha bo\u2018lib qolar edi. Misol sifatida yoqasini ushlamoq frazeologizmi bilan hayron bo\u2018lmoq leksemasining ma\u2019nolarini qiyoslab ko\u2018raylik. Mazkur frazeologizm \u00abkutilmagan, tushunib bo\u2018lmaydigan narsa yoki hodisadan o\u2018ta darajada ta\u2019sirlanib, taajjublanmoq\u00bb bo\u2018lsa, hayron bo\u2018lmoq leksemasi \u00abkutilmagan, tushunib bo\u2018lmaydigan narsa yoki hodisadan ta\u2019sirlanmoq\u00bb sememasiga ega. Har ikkala ma\u2019noda ham kishi ichki ruhiy holati (denotat) aks etgan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Xulosa.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Muxtasar aytganda, tarjima jarayonida frazali fe\u2018llar, maqollar, matallar, idiomalar kabi frazeologik birikmalarni to\u2018liq ekvivalentlarini berib, ulardan o&#8217;rinli foydalana bilish tarjimonning asl mahoratini ko&#8217;rsatib beradi. Tarjima qilingan asarlar, ma\u2018lumotlar tushunarli va ularning asl ma\u2018nomazmuni yoritib berilishi ta\u2018minlanadi.Frazeologik birliklarda xalqning urf-odati, madaniyati, yashash tarzi, o\u2018ziga xos an\u2018analari va milliy mentaleteti o\u2018z aksini topadi. Frazeologik birliklar shakli va ma\u2018no munosabatiga, etimologiyasida, zamonaviyligida va nutq uslublariga asoslanib farqlanadi. Ulardagi polisemiya serqirra ma\u2018nolarga ega ekanligini ko\u2018rsatadi. Tilda mavjud sinonim frazeologik iboralar, omonim frazeologik birliklar biri ikkinchisidan obrazlilik yoki biror nutq uslublariga xoslanganligiga ko\u2018ra farqlanadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO\u2019YXATI.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1. A.Nurmonov. O\u2018zbek tilining nazariy grammatikasi. \u2013 Toshkent. Yangi asr<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">avlodi. 2001.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">2. Sh.Rahmatullayev. Hozirgi o\u2018zbek adabiy tili. \u2013 Toshkent. Universtet<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">nashriyoti. 2009.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">3.Sayfullayeva R. Hozirgi o\u2018zb\u0435k tilida qo\u2018shma gaplarning formalfunksional talqini: monografiya. \u2013T.: Fan, 1994.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">4.Sayfullayeva R., M\u0435ngliyev B. Boqiyeva G. va boshq. Hozirgi o\u2018zb\u0435k<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">adabiy tili. \u2013 T.: FTM, 2009.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.Filologiya va tillarni o&#8217;qitish; o&#8217;zbek tili kafedrsining katta o&#8217;qtuvchisi Akbarali Boymirzayev. &nbsp;Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya va tillarni o&#8217;qitish: o&#8217;zbek tili yo&#8217;nalishi 3-bosqich 303-guruh talabasi Norboyeva Gulshoda To&#8217;raqul qizi . Anotatsiya: Mazkur maqolada frazeologizmlar yaxlitligicha yoki muayyan so\u2018zning ko\u2018chma ma\u2019noda qo\u2018llanishi asosida yuzaga kelishi, shu <a href=\"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=839\" class=\"btn btn-link continue-link\">Batafsil<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-839","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/839","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=839"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/839\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":840,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/839\/revisions\/840"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=839"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=839"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=839"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}