{"id":528,"date":"2025-06-14T03:17:14","date_gmt":"2025-06-14T00:17:14","guid":{"rendered":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=528"},"modified":"2025-06-14T03:17:25","modified_gmt":"2025-06-14T00:17:25","slug":"badiiy-matnda-fellarning-qollanilishi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=528","title":{"rendered":"Badiiy matnda fe\u2019llarning qo\u2019llanilishi"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Shukur Xolmirzayevning \u201cO\u2019n sakkizga kirmagan kim bor\u201d qissasi asosida<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Fe\u2019lning grammatik mohiyati haqida<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fe\u2019l asosiy so\u2018z turkumlaridan biri bo\u2018lib, o\u2018z ma\u2019nosi, grammatik shakllari va sintaktik vazifalari bilan boshqa so\u2018z turkumlaridan ajralib turadi. Fe\u2019l ish-harakatni, mavjudlikni, holatni va munosabatni zamon nuqtai nazaridan aniqlagan holda, jarayon tarzida voqelik bilan bog\u2018laydi. Aynan ana shu xususiyati bilan fe\u2019l undan yasalgan otdan farq qiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fe\u2019l quyidagi xususiyatlariga ko\u2018ra mustaqil so\u2018z turkumi sifatida xarakterlanadi:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Harakat, holat yoki jarayon sifatidagi leksik-grammatik ma\u2019nosi;<\/li>\n\n\n\n<li>O\u2018ziga xos o\u2018zak yasovchi suffiks va prefikslarga, hamda leksik-grammatik so\u2018z morfemalarga egaligi;<\/li>\n\n\n\n<li>Boshqa so\u2018z turkumlariga qaraganda so\u2018z o\u2018zgartirish va so\u2018z yasash borasida ancha rivojlanganligi, chunki u bir qancha grammatik kategoriyalarga ega;<\/li>\n\n\n\n<li>Fe\u2019lning o\u2018ziga xos tarzda bog\u2018lanishi;<\/li>\n\n\n\n<li>Gapda turlicha sintaktik vazifalarda kela olishi.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Badiiy matnda fe\u2019llarning leksik-semantik xususiyatlari<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Harakat fe\u2019llari:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Oyoq bilan bog\u2018liq:<\/strong> o\u2018ynamoq, kirmoq, o\u2018tmoq, chiqmoq, shoshmoq, kelmoq, tushmoq, ketmoq, yurmoq, yugurmoq, irg\u2018itmoq, to\u2018xtamoq, qor kechmoq, qochmoq.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Qo\u2018l bilan bog\u2018liq:<\/strong> so\u2018ymoq, ushlamoq, tortmoq, yozmoq, tashlamoq, irg\u2018itmoq, sudramoq, tozalamoq, olmoq, turtmoq, kesmoq, otmoq.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Ko\u2018z, yuz, burun, gavda, og\u2018iz, lab, quloq bilan bog\u2018liq:<\/strong> ko\u2018rmoq, yalamoq, kulmoq, o\u2018qimoq, yemoq, ko\u2018rinmoq, eshitmoq, mo\u2018ltiramoq, qimirlatmoq, burilmoq, qaramoq, tuflamoq, boqmoq, g\u2018ijirlatmoq.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Nutq fe\u2019llari:<\/strong> qichqirmoq, gapirmoq, aytmoq, javob bermoq, so\u2018ramoq, atamoq, chaqirmoq, o\u2018shqirmoq, pichirlamoq, demoq, g\u2018udillamoq, to\u2018ng\u2018illamoq.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Holat fe\u2019llari:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Ichki:<\/strong> sezmoq, eslamoq, o\u2018ylamoq.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Tashqi:<\/strong> indamadi, jilmaydi, tikilmoq, iljaymoq, javdiramoq, jiddiylashmoq, xafa bo\u2018lmoq, tikkaytirib, sarg\u2018aygan, o\u2018xshamoq, qaqqillab, kekkaymoq, suzilib, qaqqayib.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Boshqa xildagi fe\u2019llar:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Natijali:<\/strong> yozmoq<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Tafakkur:<\/strong> o\u2018ylamoq<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Munosabat:<\/strong> yaxshi ko\u2018rmoq, sevmoq, yomon ko\u2018rmoq<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Badiiy matnlar tahlili:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li><em>Jamshid istamaygina boltani uzatdi.<\/em> \u2014 \u201cUzatdi\u201d sof fe\u2019l, -di qo\u2018shimchasi orqali o\u2018tgan zamon, III shaxs birlik, xabar mayli. \u201cQo\u2018liga o\u2018tishi\u201d, \u201czir titrashi\u201d \u2014 harakat nomi shakli, zamon, shaxs-son, mayl ko\u2018rsatkichisiz. \u201cTushdi\u201d \u2014 sof fe\u2019l. \u201cMuzlab qolgan\u201d \u2014 birikish doirasi keng, harakat tarzi. \u201cTap-tap etib\u201d \u2014 taqlid so\u2018z + et, qo\u2018shma fe\u2019l. \u201cUzilib tusha boshladi\u201d \u2014 [\u2013ib + tush] + [\u2013a + boshla], harakat tarzi, keng birikma.<\/li>\n\n\n\n<li><em>Jamshid yana so\u2018zlamoqchi bo\u2018lib chog\u2018landi&#8230;<\/em> \u2014 \u201cSo\u2018zlamoqchi bo\u2018lib\u201d \u2013 hol, \u201cchog\u2018landi\u201d \u2013 sof fe\u2019l, \u201ctikilib turgan\u201d \u2013 harakat tarzi, \u201cko\u2018rib\u201d \u2013 ravishdosh, \u201cbo\u2018shashdi\u201d \u2013 sof fe\u2019l, \u201co\u2018ylab ko\u2018ring\u201d \u2013 sof fe\u2019l, II shaxs ko\u2018plik, buyruq-istak mayli.<\/li>\n\n\n\n<li><em>Umida ichida yana takrorladi&#8230;<\/em> \u2014 \u201cTakrorladi\u201d, \u201cbekitdi\u201d, \u201cuchrashdi\u201d, \u201cqaradi\u201d \u2014 sof fe\u2019llar, o\u2018tgan zamon, III shaxs birlik.<\/li>\n\n\n\n<li><em>\u201cYomg\u2018ir tinibdi-da\u201d, deb o\u2018yladi Jamshid&#8230;<\/em> \u2014 \u201cO\u2018yladi\u201d \u2013 yasama fe\u2019l, \u201cquloq tutdi\u201d \u2013 fe\u2019l birikmasi, sof fe\u2019l.<\/li>\n\n\n\n<li><em>Darvozaxonada ot kishnadi&#8230;<\/em> \u2014 \u201cChilp-chilp etib\u201d \u2013 taqlid so\u2018z + et, hol. \u201cEshitila boshladi\u201d \u2013 harakat tarzi (\u2013a + boshla), \u201ckishnadi\u201d \u2013 sof fe\u2019l.<\/li>\n\n\n\n<li><em>Majlis cho\u2018zilib ketdi-da, bolam&#8230;<\/em> \u2014 \u201cCho\u2018zilib ketdi\u201d \u2013 keng birikma, \u201cuzr so\u2018ramoq\u201d \u2013 qo\u2018shma fe\u2019l, \u201cshivirlab\u201d \u2013 yasama fe\u2019l, \u201ccho\u2018kkalab\u201d \u2013 ravishdosh, \u201cquchdi\u201d, \u201co\u2018pdi\u201d \u2013 sof fe\u2019llar.<\/li>\n\n\n\n<li><em>Hi, maylisi, ham ordona qolsin&#8230;<\/em> \u2014 \u201cOrdona qolsin\u201d \u2013 ibora (kerak emas ma\u2019nosi), \u201cjavob olib kelmoq\u201d \u2013 qo\u2018shma fe\u2019l + harakat tarzi.<\/li>\n\n\n\n<li><em>Mehmonxonada yota qolsin&#8230;<\/em> \u2014 \u201cYota qolsin\u201d \u2013 \u2013a + qol, \u201cturib ketadi\u201d \u2013 \u2013ib + ket.<\/li>\n\n\n\n<li>(Qayta keltirilgan, shuning uchun bu qismni takrorlamaymiz.)<\/li>\n\n\n\n<li><em>Yo\u2018lning chap tomoni unga yondosh cho\u2018zilib ketgan&#8230;<\/em> \u2014 \u201cCho\u2018zilib ketgan\u201d \u2013 harakat tarzi, \u201cmiltiraydi\u201d, \u201ckeladi\u201d \u2013 sof fe\u2019llar, kelasi zamon.<\/li>\n\n\n\n<li><em>Ayvonga chiqayotib&#8230;<\/em> \u2014 \u201cChiqayotib\u201d, \u201cqarab\u201d \u2013 ravishdosh, \u201cto\u2018xtadi\u201d, \u201ckirdi\u201d \u2013 sof fe\u2019l, \u201cochib\u201d \u2013 ravishdosh.<\/li>\n\n\n\n<li><em>Javonning eng chekkasidagi kitobchaga ko\u2018zi tushdi&#8230;<\/em> \u2014 \u201cKo\u2018zi tushdi\u201d \u2013 ibora, \u201ctopganday\u201d \u2013 sifatdosh, \u201cyulqib oldi\u201d, \u201csidirib tashlab\u201d \u2013 keng harakat tarzi, \u201cqaradi\u201d \u2013 sof fe\u2019l.<\/li>\n\n\n\n<li><em>Tilovning yapasqi iyagi birdan tirishdi&#8230;<\/em> \u2014 \u201cTirishdi\u201d, \u201cyurib ketdi\u201d \u2013 sof fe\u2019llar, \u201csarg\u2018ayib\u201d \u2013 ravishdosh, \u201cmuzlab qolgan\u201d \u2013 harakat tarzi.<\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Shukur Xolmirzayevning \u201cO\u2019n sakkizga kirmagan kim bor\u201d qissasi asosida Fe\u2019lning grammatik mohiyati haqida Fe\u2019l asosiy so\u2018z turkumlaridan biri bo\u2018lib, o\u2018z ma\u2019nosi, grammatik shakllari va sintaktik vazifalari bilan boshqa so\u2018z turkumlaridan ajralib turadi. Fe\u2019l ish-harakatni, mavjudlikni, holatni va munosabatni zamon nuqtai nazaridan aniqlagan holda, jarayon tarzida voqelik bilan bog\u2018laydi. Aynan ana <a href=\"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=528\" class=\"btn btn-link continue-link\">Batafsil<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"class_list":["post-528","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-maqola"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/528","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=528"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/528\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":529,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/528\/revisions\/529"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=528"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=528"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=528"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}