{"id":523,"date":"2025-06-13T11:06:11","date_gmt":"2025-06-13T08:06:11","guid":{"rendered":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=523"},"modified":"2025-06-13T11:17:24","modified_gmt":"2025-06-13T08:17:24","slug":"abdulla-qahhorning-ogri-hikoyasisidan-poetik-leksikologiyaga-oid-sozlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=523","title":{"rendered":"Abdulla Qahhorning &#171;O\u2018g\u2018ri&#187; hikoyasidan poetik leksikologiyaga oid so\u2018zlar"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Mahliyo<\/strong> <strong>Eshmamatova<\/strong>,<br><strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Ona tili va adabiyot kafedrasi o\u02bbqituvchisi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Shoxida<\/strong> <strong>Normurodova<\/strong>,<br><strong>Nilufar<\/strong> <strong>Sattorova,<\/strong><br><strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya fakulteti talablari<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2018zbek adabiyotining qalami o\u2018tkir yozuvchilaridan biri Abdulla Qahhor (1907-yil 17-sentyabrda Qo\u02bbqon\u20131968-yil 25-mayda, Moskva ) \u2014 O\u02bbzbekiston xalq yozuvchisi (1967). Temirchi oilasida tug\u02bbilgan. Bolaligi Qo\u02bbqon va uning atrofidagi qishloqlarda o\u02bbtdi. Oqqo\u02bbrg\u02bbon qishlog\u02bbidagi Mamajon qorining usuli savtiya maktabida tahsil ko\u02bbrdi. Oilasi Qo\u02bbqonga ko\u02bbchib kelgach \u201eIstiqlol\u201c nomli sho\u02bbro maktabiga o\u02bbqishga kiradi, undan keyin internat, \u201eKommuna\u201c, \u201eNamuna\u201c maktablarida, so\u02bbng bilim yurtida tahsil ko\u02bbradi. Bilim yurtining \u201eAdib\u201c qo\u02bblyozma jurnalida dastlabki mashqlari bilan qatnashadi. Toshkentdagi \u201eQizil O\u02bbzbekiston\u201c gazetasi tahririyatining \u201eIshchi-batrak maktublari\u201c varaqasiga muharrirlik qildi (1925). U gazetada ishlash jarayonida O\u02bbrta Osiyo davlat universitetining ishchilar fakultetini tamomlaydi (1928). Abdulla Qahhor yana Qo\u02bbqonga borib, dastlab o\u02bbqituvchilarni qayta tayyorlash kursida muallimlik qiladi; ko\u02bbp o\u02bbtmay \u201eYangi Farg\u02bbona\u201c viloyat gazetasiga kotib va \u201eChig\u02bbiriq\u201c hajviy bo\u02bblimiga mudir etib tayinlanadi (1929). Abdulla Qahhorning \u201eOy kuyganda\u201c ilk hajviy she\u02bcri \u201eMushtum\u201c jurnalida Norin shilpiq taxallusi ostida bosildi (1924). So\u02bbng uning bir qancha hajviy she\u02bcr va hikoyalari \u201eMushtum\u201c, \u201eYangi yo\u02bbl\u201c jurnallari va \u201eQizil O\u02bbzbekiston\u201c gazetasida Mavlon kufur, Gulyor, Nish, Erkaboy, E-voy kabi taxalluslar ostida e\u02bclon qilindi. Abdulla Qahhor 30-yillarda yana Toshkentga qaytadi va O\u02bbrta Osiyo davlat universitetining pedagogika fakultetiga o\u02bbqishga kiradi (1930), ayni paytda \u201eSovet adabiyoti\u201c jurnalida mas\u2019ul kotib vazifasini bajaradi. O\u02bbzdavnashrda muharrir va tarjimon (1935\u20131953). 1954\u20131956-yillarda O\u02bbzbekiston yozuvchilari uyushmasi boshqaruvining raisi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Abdulla Qahhor ijodiy hayoti mobaynida 40 dan ortiq asar yozgan. Bu kitoblar orasida 30 taga yaqin hikoyalar bo\u2018lib, ular o\u2018zbek adabiyotida hikoya janrining badiiy ufqlarini kengaytirgani bilan ahamiyatlidir. \u201cAsror bobo\u201d, \u201cKampirlar sim qoqdi\u201d, \u201cXotinlar\u201d hikoyalari va \u201cOltin yulduz kabi qissalarida o\u2018zbek jangchilarining mardligi, halqimizning mehnatdagi jonbozligi, yuksak vatanparvarligi ifodalangan. Yozuvchining urushdan keyingi yillarda yaratgan \u201cQo\u2018shchinor chiroqlari\u201d (1951) romani va \u201cSinchalak\u201d (1958), \u201cMuhabbat\u201d (1968), \u201dO\u2018tmishdan ertaklar\u201d (1965) qissalari, &#171;Boshsiz odam&#187;, &#171;Anor&#187;, &#171;Bemor&#187;, &#171;Dahshat&#187;, &#171;O\u2018g\u2018ri&#187;,&nbsp; &#187; Millatchilar&#187;, &#171;San\u2019atkor&#187;,&nbsp; &#171;Adabiyot muallimi&#187;,&nbsp; &#171;O\u2018jar&#187; kabi hikoyalari o\u2018zbek nasrining taraqqiyotiga muhim hissa bo\u2018lib qo\u2018shildi. Abdulla Qahhor hikoylarida hayotdagi va inson tabiatidagi turli- tuman nuqsonlarni tanqid etgan. Odamjot mavjud ekan baxillik, johillik, ochkozlik, maqtonchoqlik va boshqa nuqsonlar albatta yashaydi. Bu qusurlar ya&#8217;ni illatlar inson qadr-qimmatini pasta uradi, barkamol inson bo\u2018lishga beradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Maqol, frazeologizmlar va kinoya nima?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maqol-xalq og&#8217;zaki ijodi janri; qisqa va l\u00f4nda, obrazsiz, grammatik va mantiqiy jihatdan tugallangan ma&#8217;noli birikmadir. Maqollarda avlod-ajdodlarimizning hayotiy tajribalari tarixi, ruhiy holati etik va estetik tuyg&#8217;ulari, ijobiy fazilatlari<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Frazeologizm (gr.phrasis-&#171;ifoda&#187;, logos- ta&#8217;limot&#187;) ma&#8217;nosini aglatadi. Frazeologizm ibora deb ham yuritiladi. Birdan ortiq mustaqil leksema k\u00f4rinishining birikuvidan tashkil topib, obrazli ma&#8217;naviy tabiatga ega b\u00f4lgan lisoniy birlik frazeologizm deyiladi. Iboralar gap tarkibida yaxlit holda bitta gap b\u00f4lagi vazifasizda keladi. Iboralar nutqni ta&#8217;sirchan jozibali qiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kinoya \u2014 uslubiy vosita; ma\u02bcqullagandek yoki rizo bergandek bo\u02bblib, rad etish, istehzoli kulish. Kinoyada so\u02bbz yoki ifoda nutqda asl ma\u02bcnosiga teskari, hatto uni rad etuvchi mazmun kasb etadi. Kinoya uslubiy vosita sifatida majoziy so\u02bbzlar orqali piching va istehzoni ifodalaydi. Komiklikning bir turi bo\u02bblgan kinoyada kulgililik jiddiylik niqobi ostiga yashirinib, o\u02bbzida so\u02bbzlovchidagi ustunlik yohud gumonsirash tuyg\u02bbusini aks ettiradi. Kinoya xalq og\u02bbzaki ijodida ham, yozma adabiyot namunalarida ham keng qo\u02bbllanadi. Abdulla Qahhor ning &#171;O\u2018g\u2018ri&#187; hikoyasida- &#171;Otning o\u2018limi itning bayrami&#187;, &#171;Dehqonning uyi kuysa kuysin,ho\u2018kkizi\u00a0 yo&#8217;qolmasin&#187;, &#171;Xudo yallaqag\u2018ur&#187;, &#171;Tekinga mushuk oftobga chiqmaydi&#187;, &#171;Quruq qoshiq og\u2018izni yirtar&#187;, &#171;Tepa sochi tikka bo\u2018ldi&#187;, &#171;Yo\u2018qolmasdan ilgari bormadi?&#187;, &#171;Opynashmagin arbob bilan arbob urar, har bob bilan&#187;, &#171;Qozonni suvga tashlash&#187;, &#171;Begim deguncha\u00a0 kishining beli sinadi&#187; kabi maqol, ibora va kinoya qo&#8217;llangan. Eskirgan so\u02bbzlar \u2013 kundalik muloqotda ko\u02bbp qo\u02bbllanilmaydigan, ammo tilning lug\u02bbatida saqlanib qolgan va keng ommaga tushunarli bo\u02bblgan, ma\u02bclum davrlarda qo\u02bbllangan, lekin hozirgi kunda foydalanilmaydigan so\u02bbzlar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Arxaik so\u2018zlar<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eskirgan so\u02bbzlar o\u02bbziga xos tarixiylikni mukammal ifodalaydi, adabiy matnni rang-barang va yorqin qiladi. Lekin to\u02bbg\u02bbri va to\u02bbg\u02bbri foydalanish uchun siz har doim tushuntirish lug\u02bbatiga murojaat qilishingiz kerak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eskirgan so\u02bbzlar eskirish koeffitsiyenti va eskirish boisi, foydalanish xususiyatiga qarab o\u02bbz leksik sistemasini tashkil qiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eskirish darajasi bo\u02bbyicha:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">a) ma\u02bcnosi tushinarli bo\u02bblmagan so\u02bbzlar ;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">b) ma\u02bcnosi aniq, lekin kam qo\u02bbllaniladigan so\u02bbzlarga bo\u02bblinadi. Eskirgan so\u02bbzlar tilda eskirish xususiyati va qo\u02bbllanish xususiyatlariga ko\u02bbra ikkiga bo\u02bblinadi: tarixiy va arxaik so&#8217;zlar .<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tarixiy so\u02bbzlarda so\u02bbz o\u02bbzi ifodalagan tushuncha bilan birgalikda eskiradi. Tarixiy so\u02bbzlarning eskirishi rasmiy unvonlarning yo\u02bbqolib qolishi, ijtimoiy hodisalar, shu bilan birga, harbiy qurollar va sanoat anjomlarining foydalanishdan chiqib ketishi bilan bog\u02bbliq.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Arxaik so\u02bbzlarda so\u02bbz eskiradi, ammo tushuncha saqlanadi va u boshqa yangi so\u02bbz bilan nomlanadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Arxaik so\u02bbzlar har bir davrda xalqning kundalik turmushi, urf-odatlari, dunyoqarashiga qarab o\u02bbzgarib, boshqa so\u02bbzlar bilan almashtirilgan, eskirgan, mangu qo\u02bbllanishdan chiqib ketgan so\u02bbzlar (payg\u02bbom, bog\u02bbot, gisu va boshqalar). Shunday bo\u02bblsa ham, ayrim eski so\u02bbzlar yangi ma\u02bcno kasb etib, lug\u02bbat tarkibidagi faol so\u02bbzlarga qo\u02bbshilishi mumkin. Eskirgan so\u02bbzlar tarixan o\u02bbzgaruvchan leksik-semantik hodisalar hisoblanadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Abdulla Qahhorning &#171;O\u2018g\u2018ri&#187; hikoyasida-Burunsiz, ellikboshi, oq pashsha, aminga, qo\u2018sh mahal, tek qolmoq, chashna, beto\u2018xtov, pristav, azayimxon, obdasta, gardon, uch yelpish tovoq jo\u2018xori, tortiq, tilmoch, bitta kulangir, bitta farangi tovuq, uch so&#8217;m pul, ko&#8217;pchilik, paxtafurush kabi arxaik so\u2018zlar qo\u2018llangan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sinonim -O\u02bbzaro sinonim bo\u02bblgan so\u02bbzlar guruhi sinonimik qator deyiladi. Sinonimik qator 2 va undan ortiq so\u02bbzlardan tashkil topadi. Mas, buloq \u2014 chashma sinonimik qator 2 so\u02bbzdan, yuz, aft, bashara, bet sinonimik qator esa ko\u02bbp so\u02bbzlardan tuzilgan. Abdulla Qahhor ning &#171;O\u2018g\u2018ri &#187; hikoyasida-tortiq, hadya, kun, qorong\u2018u kabi sinonim so\u2018zlar qatnashgan. Antonimlar (zid ma\u02bcnoli so\u02bbzlar) \u2014 grekcha anti \u2014 \u201ezid\u201c, \u201eqarama-qarshi\u201c onoma yoki onyma \u2014 \u201enom\u201c degani bo\u02bblib, qarama-qarshi tushunchalarni ifodalaydigan so\u02bbzlar, ya\u02bcni ma\u02bcnosi bir-biriga zid bo\u02bblgan so\u02bbzlar antonim deyiladi. Abdulla Qahhor ning &#171;O\u2018g\u2018ri&#187; hikoyasida- kam-ko\u2018p, beto\u2018xtov-to\u2018xtov, yaxshi-yomon, kelmoq-ketmoq kabi antonim so\u2018zlar qatnashgan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Omonimlar (omo \u2026 va yun. oputa \u2013 nom, ism) \u2013 umumiy ma\u02bcno unsurlariga ega bo\u02bblmagan, tasavvuriy bog\u02bblanmagan, lekin bir xil yozilib, bir xil aytiladigan so\u02bbzlar; ular orasida semantik aloqa bo\u02bblmaydi. Ana shunday so\u02bbzlarning tilda mavjud bo\u02bblishi va shunga bog\u02bbliq hodisalar omonimiya deyiladi. Abdulla Qahhor ning &#171;O\u2018g\u2018ri&#187; hikoyasida-Uy, bosh, burun, tush kabi omonim so\u2018zlar qatnashgan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yozuvchi asarlarining asosiy qismini tashkil etgan umumo&#8217;zbek so&#8217;zlardan mohironalik bilan foydalangan. Asarni nega &#171;O\u2018g\u2018ri &#187; deb nomlanishiga qarasak, o\u2018zi o\u2018g\u2018ri kim? &#171;O\u2018g\u2018ri&#187; oddiy xalqni tanlagan amaldorlar ularga yordam berishni o&#8217;rniga ularni talaydilar, ustidan keladilar. Asarda Aminning &#171;Yo\u2018qolmasdan ilgari bormadi?&#187; degan kinoyali gapi bunga yaqqol misol bo&#8217;ladi.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mahliyo Eshmamatova,Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Ona tili va adabiyot kafedrasi o\u02bbqituvchisi. Shoxida Normurodova,Nilufar Sattorova,Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya fakulteti talablari. O\u2018zbek adabiyotining qalami o\u2018tkir yozuvchilaridan biri Abdulla Qahhor (1907-yil 17-sentyabrda Qo\u02bbqon\u20131968-yil 25-mayda, Moskva ) \u2014 O\u02bbzbekiston xalq yozuvchisi (1967). Temirchi oilasida tug\u02bbilgan. Bolaligi Qo\u02bbqon va uning atrofidagi qishloqlarda <a href=\"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=523\" class=\"btn btn-link continue-link\">Batafsil<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"class_list":["post-523","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-maqola"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/523","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=523"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/523\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":525,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/523\/revisions\/525"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=523"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=523"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=523"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}