{"id":519,"date":"2025-06-13T04:17:31","date_gmt":"2025-06-13T01:17:31","guid":{"rendered":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=519"},"modified":"2025-06-13T04:32:01","modified_gmt":"2025-06-13T01:32:01","slug":"eski-ozbek-tili-yoxud-qadimiy-turkiy-til","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=519","title":{"rendered":"Eski o&#8217;zbek tili yoxud qadimiy turkiy til"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Irodaxon SHavkatova, <br>Dildora Boydavlatova, <br>Mehmonoy Jaloliddinova, <\/strong><br><strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti\u00a0talabalari.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Eski o\u2018zbek tili yoki qadimiy turkiy til<\/strong> \u2014 o\u2018zining tarixiy va lingvistik ahamiyati bilan o\u2018zbek milliy madaniyati va tilshunosligi uchun juda katta qiymatga ega. Bu til turkiy xalqlarning umumiy til oilasiga mansub bo\u2018lib, o\u2018zining uzoq tarixiy rivojlanish jarayonida ko\u2018plab o\u2018zgarishlar, shakllanishlar va o\u2018ziga xos xususiyatlarga ega bo\u2018lgan. Qadimiy turkiy tilning o\u2018zbek tiliga aylanishi nafaqat lingvistik, balki tarixiy, madaniy va ijtimoiy jarayonlar nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyatga ega.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eski o\u2018zbek tili bir vaqtlar turkiy xalqlarning umumiy tili sifatida mavjud bo\u2018lgan qadimiy turkiy tildan kelib chiqqan. Bu til o\u2018zining dastlabki shakllarida qadimgi turkiy yozma manbalar \u2014 masalan, Orxon-Yenisey bitiklari va Uyg\u2018ur davri adabiyotlarida aks etgan. Shundan so\u2018ng u rivojlanishning turli bosqichlarini bosib o\u2018tgan va o\u2018ziga xos lingvistik xususiyatlarni shakllantirgan. O\u2018zbek tilining shakllanishi ushbu qadimiy til merosi bilan uzviy bog\u2018liqligini ko\u2018rsatadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eski o\u2018zbek tilidagi o\u2018zgarishlar, ayniqsa fonetik, morfologik va sintaktik sohalarda yaqqol ko\u2018zga tashlanadi. Bu jarayonlar nafaqat tilning ichki rivojlanishini, balki o\u2018zbek xalqining tarixiy taraqqiyoti va madaniy hayoti bilan bog\u2018liq bo\u2018lgan ijtimoiy-siyosiy omillarni ham aks ettiradi. Mazkur maqolada qadimiy turkiy tilning o\u2018zbek tiliga aylanish jarayoni, uning tarixiy manbalardagi o\u2018rni hamda hozirgi o\u2018zbek tiliga ta\u2019siri batafsil tahlil qilinadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eski o\u2018zbek tili va uning taraqqiyotini o\u2018rganish bugungi o\u2018zbek tilining ildizlarini chuqur anglash va uni to\u2018liq tushunish uchun muhim ilmiy asos bo\u2018lib xizmat qiladi. Bu jarayon tilshunoslik, tarixshunoslik va madaniyatshunoslik sohalarida ham yangi ko\u2018rinishdagi tadqiqotlarga yo\u2018l ochadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Eski o\u2018zbek tili<\/strong> \u2014 turkiy tillarning qarluq guruhiga mansub bo\u2018lib, mahalliy turkiy lahjalar negizida, o\u2018zidan oldingi davrlar (masalan, Qoraxoniylar \u2014 XI\u2013XII asrlar, Oltin O\u2018rda \u2014 XIII\u2013XIV asrlar) adabiy-lisoniy an\u2019analari ta\u2019siri ostida shakllangan va XIV asrning ikkinchi yarmidan XIX asr oxirigacha mavjud bo\u2018lgan yozma kitobiy til hisoblanadi. O\u2018zbek tili tarixini davrlashtirish va unda Eski o\u2018zbek tilining o\u2018rni hamda qamrab olgan davri haqida turli qarashlar mavjud. Bu borada rus olimlari S.E. Malov, P.M. Melioranskiy, A.N. Samoylovich, A.K. Borovkov, A.M. Shcherbak, vengriyalik ya. Ekman hamda o\u2018zbek olimlari O. Usmonov, G\u2018. Abdurahmonov, U. Tursunov, B. O\u2018rinboev, A. Muxtorov, U. Sanaqulov va boshqalarning tadqiqotlari mavjud. Ularning ayrimlarida &#171;Eski o\u2018zbek tili&#187; termini o\u2018rniga &#171;turkiy&#187;, &#171;chig\u2018atoy tili&#187;, &#171;O\u2018rta Osiyo turkiy adabiy tili&#187; atamalari ishlatilgan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eski o\u2018zbek tili qadimgi turkiy tilning bevosita davomi va hozirgi o\u2018zbek tilining asosidir. Ba\u2019zi manbalarda u \u201cChig\u2018atoy tili\u201d deb ham yuritiladi, ammo bu atama chig\u2018atoylar yoki mo\u2018g\u2018ullarga bevosita aloqador emas. Aslida, o\u2018sha davr yozuvchi va shoirlari o\u2018z tillarini \u201cturkiy til\u201d deb atashgan. Qarluq, o\u2018g\u2018uz, qipchoq guruhlariga mansub turkiy tillar o\u2018rtasidagi mintaqaviy o\u2018zgarishlar va o\u2018zaro aloqalar natijasida Eski o\u2018zbek tili umumlahjaviy xususiyatga ega bo\u2018lib shakllangan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu xususiyat arabcha, forscha so\u2018zlarning keng o\u2018zlashuvi, shuningdek arab yozuvining qo\u2018llanilishi orqali yanada murakkablashgan. Natijada Eski o\u2018zbek tilidagi asarlar Bosfordan Oltoygacha, Hindistongacha bo\u2018lgan hududda yashovchi turkiyzabon xalqlar tomonidan keng o\u2018qilgan. Biroq, arabcha-forscha unsurlar va uslubiy vositalar sababli kitobiy til jonli tildan ancha farqlangan. Yozma adabiyotning keng tarqalmagani sababli turli mintaqalardagi lahja xususiyatlari saqlanib qolgan va adabiy asarlarda ham sezilib turgan. Masalan, Farg\u2018ona va Movarounnahrda yozilgan asarlar bilan Xorazmdagilari orasida lahjaviy tafovutlar mavjud bo\u2018lgan. XIII\u2013XIV asrlar Eski o\u2018zbek tilining shakllanish davrida bu holat ancha yaqqol ko\u2018zga tashlangan, keyinchalik esa lahjaviy farqlar asta-sekin yo\u2018qola boradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Masalan, Xorazmiyning <em>Muhabbatnoma<\/em> va Sayfi Saroyining <em>Taashshuqnoma<\/em> asarlarida o\u2018g\u2018uz lahjasi unsurlari, Qutbning <em>Xusrav va Shirin<\/em> asarida qipchoq lahjasi belgisi aks etgan. XVI asrga oid <em>Boburnoma<\/em>da esa qarluq, o\u2018g\u2018uz va qipchoq lahjalarining unsurlari aralash holda uchraydi. Shu tariqa lahja xususiyatlari o\u2018zaro qorishib boradi va XV\u2013XVI asrlarga kelib yagona adabiy til shakllanadi. Eski o\u2018zbek adabiy tili ancha keng hududda barqaror me\u2019yorlarga ega bo\u2018lgan holda ijodkorlar tomonidan XIX asr oxiri \u2014 XX asr boshigacha faol qo\u2018llanilgan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eski o\u2018zbek tili Alisher Navoiy davrida o\u2018z taraqqiyotining eng yuksak bosqichiga yetdi. Navoiy o\u2018zining o\u2018nlab nazmiy va nasriy asarlari bilan bu tilni mukammallikka yetkazdi va uni davlat tili darajasiga ko\u2018tarishga intildi. U nafaqat o\u2018zbek adabiy tilining asoschilaridan, balki uning ilmiy tadqiqotchisidir. Navoiy <em>Muhokamat ul-lug\u2018atayn<\/em> asarida turkiy tilni fors tiliga qiyoslab, uning fonetik, leksik va grammatik jihatdan rivojlangan til ekanligini asoslab beradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Boburning <em>Boburnoma<\/em> asari esa soddaligi va jonli tildan foydalanilganligi bois, hozirgi zamon o\u2018quvchisi uchun ham tushunarli hisoblanadi. Navoiyning o\u2018zidan keyingi nasriy asarlarda, shuningdek ba\u2019zi dostonlarda adabiy til me\u2019yorlaridan chekinish va uni xalq tiliga yaqinlashtirish holatlari kuzatiladi. XIX asr ikkinchi yarmiga kelib, bu holat nafaqat nasriy, balki nazmiy asarlarda ham keng namoyon bo\u2018ladi. Muqimiy, Furqat, Zavqiy kabi shoirlar ijodi bunga misol bo\u2018la oladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Xulosa<\/strong> qilib aytganda, qadimgi turkiy til \u2014 asrlar davomida shakllanib kelgan, o\u2018zbek tilining tarixiy ildizlari bo\u2018lgan qadimiy til hisoblanadi. Bu tilning taraqqiyot bosqichlarini aks ettiruvchi yodgorliklar va manbalar ko\u2018plab uchraydi va ular hali-hanuz tilshunos olimlar tomonidan o\u2018rganilmoqda. Aynan shu qadimiy til negizida yangi turkiy tillar va til oilalari shakllangan bo\u2018lib, Eski o\u2018zbek tilining paydo bo\u2018lishi va shakllanishida ham muhim asos bo\u2018lib xizmat qilgan.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Irodaxon SHavkatova, Dildora Boydavlatova, Mehmonoy Jaloliddinova, Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti\u00a0talabalari. Eski o\u2018zbek tili yoki qadimiy turkiy til \u2014 o\u2018zining tarixiy va lingvistik ahamiyati bilan o\u2018zbek milliy madaniyati va tilshunosligi uchun juda katta qiymatga ega. Bu til turkiy xalqlarning umumiy til oilasiga mansub bo\u2018lib, o\u2018zining uzoq tarixiy rivojlanish jarayonida ko\u2018plab <a href=\"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=519\" class=\"btn btn-link continue-link\">Batafsil<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"class_list":["post-519","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-maqola"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/519","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=519"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/519\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":522,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/519\/revisions\/522"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=519"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=519"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=519"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}