{"id":516,"date":"2025-06-13T03:40:33","date_gmt":"2025-06-13T00:40:33","guid":{"rendered":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=516"},"modified":"2025-06-13T03:43:36","modified_gmt":"2025-06-13T00:43:36","slug":"sinonimlarning-soz-turkumlari-aro-munosabati","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=516","title":{"rendered":"Sinonimlarning so\u2019z turkumlari aro munosabati"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Mahliyo Eshmamatova,<br>Denov tadbirkorlik va pedagogika institute Ona tili va adabiyot kafedrasi o&#8217;qtuvchisi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Mohinur Abdurahmonova,<br>Hulkar Daminova,<\/strong><br><strong>Navbahor Anvarova,<br>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti\u00a0 talabalari.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ona tilining ichki imkoniyatlarini o\u2019rganish hozirgi kunning ham dolzarb muammolaridan hisoblanib kelinadi. So\u2019z turkumlaridagi, umuman olganda ona tiliga yondosh hodisalardan aynan bir to\u2019xtamga kelish bir qadar mushkul.\u00a0 Bu o\u2019rinda aynan bitta so\u2019zning ham bir necha o\u2019xshash (muqobil) variantlarini, ma\u2019nodoshlarini ko\u2019rishimiz mumkin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tilimizda bir umumiy ma\u2019noni ifodalovchi ikki va undan ortiq so\u2019zlar ma\u2019nodosh (sinonim) so\u2019zlar deyiladi. Sinonimlarda faqatgina so\u2019zlar emas , affiks (qo\u2019shimcha) lar ham ma\u2019nodoshlik hosil qila oladi. Masalan, <strong>tilshunos-tilchi. Dardchil-dardkash, o\u2019rinsiz-noo\u2019rin. <\/strong>&nbsp;Ma\u2019nodosh (sinonim) lik xususiyati faqat bir so\u2019z turkumi doirasida vujudga kela oladi. Shu bilan bir qatorda ot so\u2019z turkumidagi so\u2019zlar faqatgina ot so\u2019z turkumi bilan sinonimlik hosil qila oladi. Masalan, inson bosh qismining old tomoni&nbsp; &#8212;<strong>oraz,&nbsp; uzor, ruxsor, tal\u2019at, chehra, yuz, aft, bet, bashara, nusxa, turq <\/strong>so\u2019lari orqali ifodalanadi.&nbsp; Ammo yuqoridagi so\u2019zlar ichida barcha uchun tushunarli bo\u2019lgan so\u2019z tanlab olinadi, hamda bu so\u2019z bosh so\u2019z (dominant) deb yuritiladi. Ya\u2019ni, yuqoridagi inson bosh qismining old tomoni tushunchasidan yuz so\u2019zi dominant so\u2019z sifatida olinadi. Chunki bu so\u2019z barcha (so\u2019zlashuv, kitobiy, badiiy, rasmiy, publitsistik) uslublarda qo\u2019llana oladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fe\u2019l so\u2019z turkumi sinonimlik sifatida <strong>kulmoq, jilmaymoq, iljaymoq, tirjaymoq, qah-qah urmoq, xanda otmoq, hiringlamoq <\/strong>so\u2019zlarida eng ko\u2019p qo\u2019llanuvchi so\u2019z kulmoq hisoblanadi. Hamda dominant bosh so\u2019z deb yuritiladi.&nbsp; Ammo, shu jihat e\u2019tiborga molikki, ma\u2019nodosh so\u2019zlar umumiy ma\u2019no ifodalasa ham, shu umumiy ma\u2019noni qanday ifodalash nuqtaiy nazaridan bir-biridan farq qiladi. Jumladan, shivirlamoq, gapirmoq, baqirmoq, bo\u2019kirmoq so\u2019zlari so\u2019zlash umumiy ma\u2019nosi bilan bir xil bo\u2019lsa-da, ammo ular ovozning baland pastligiga&nbsp; ko\u2019ra farq qiladi. Shuningdek, to\u2019ng\u2019illamoq, ming\u2019irlamoq, vaysamoq, javramoq so\u2019zlari ham so\u2019zlash umumiy ma\u2019nosiga ko\u2019ra&nbsp; yuqoridagi so\u2019zlar bilan birlashadi.&nbsp; Lekin ulardan salbiy bahoga egaligi bilan farqlanadi.&nbsp; Shu o\u2019rinda aytishimiz mumkinki, ma\u2019nodosh (sinonim) so\u2019zlarda ijobiy va salbiy baho bo\u2019lishi mumkin.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td><strong>Ijobiy baho<\/strong><\/td><td><strong>Salbiy baho<\/strong><\/td><\/tr><tr><td>Jilmaymoq<\/td><td>Hiringlamoq<\/td><\/tr><tr><td>Qah-qah urmoq<\/td><td>Iljaymoq<\/td><\/tr><tr><td>Xanda otmoq<\/td><td>Tirjaymoq<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Shuni alohida ta\u2019kidlash lozimki, bosh so\u2019z (dominant) so\u2019zda hech qanday baho mavjud bo\u2019lmaydi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td rowspan=\"6\">Yuz \u2013neytral, uslubiy betaraf so\u2019z<\/td><td><strong>Ijobiy baho<\/strong><\/td><td><strong>Salbiy baho<\/strong><\/td><\/tr><tr><td>Oraz<\/td><td>Aft (salbiy baho kuchli)<\/td><\/tr><tr><td>Uzor<\/td><td>Turq (salbiy baho juda kuchli)<\/td><\/tr><tr><td>Jamol<\/td><td>Bashara (salbiy baho juda kuchli)<\/td><\/tr><tr><td>Ruxsor<\/td><td>Bet (salbiy baho)<\/td><\/tr><tr><td>Chehra<\/td><td>&nbsp;<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sifat so\u2019z turkumida&nbsp; sinonimlik so\u2019z va qo\u2019shimchalar qo\u2019shish orqali hosil bo\u2019lishi kuzatiladi.&nbsp; Masalan, dangasa, ishyoqmas, yalqov. Bu so\u2019zlarda dominant so\u2019zga nisbatan ikkilanishlar mavjud.&nbsp; Chunki har bir so\u2019z ko\u2019p qo\u2019llanish doirasiga ega. Ammo shunday bo\u2019lsa-da,dangasa so\u2019zi daminant so\u2019z sifatida olinadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Suluv-chiroyli-go\u2019zal-kelishgan-xushro\u2019y. Bu&nbsp; so\u2019z yuqoridagi sifatlarda <strong>chiroyli<\/strong> so\u2019zi dominant(bosh so\u2019z) hisoblanadi. Qolgan so\u2019zlar bu so\u2019zga ma\u2019nodoshlik hosil qiladi.Undan tashqari qo\u2019shimchalar orqali sifat sinonimlar yasaladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2019rinsiz-noo\u2019rin<br>Baxtsiz-bebaxt<br>Gulli-guldor-sergul<br>Badavlat-davlatdor<br>Xususan yuqoridagi qo\u2019shimchalarni qo\u2019shish orqali yasaladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Ayrim sinonim so\u2019zlarning izohi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Asil (sara, sarxil, xil, zupta). Asil-<\/strong>qimmati, fazilati va boshqa jihatidan eng yuqori. <strong>Asil, sara, xil-<\/strong>shaxs yoki narsa-predmetga nisbatan qo\u2019llanadi. <strong>Sarxil <\/strong>asosan saralab (xillab) ajratilishi mumkin bo\u2019lgan narsalarga nisbatan qo\u2019llanadi. <strong>Zupta<\/strong> juda kam uchraydi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Avaylamoq (ayamoq, ehtiyotlamoq, ardoqlamoq, e\u2019zozlamoq, e\u2019zoz qilmoq, papalamoq) avaylamoq<\/strong> so\u2019zida ehtiyotlash darajasi <strong>ayamoq, ehtiyot qilmoq <\/strong>so\u2019zlaridagiga nisbatan kuchliroq<strong>. Ardoqlamoq&nbsp; <\/strong>oddiy so\u2019zlashuvda kamroq uchraydi. Bu so\u2019zda g\u2019amxo\u2019rlik munosabati yana ham kuchliroq bo\u2019ladi. <strong>Papalamoq<\/strong> so\u2019zlashuv <strong>&nbsp;<\/strong>nutqiga xos, suyish munosabatini aks ettiradi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Azob (aziyat,&nbsp; jabr, jafo,&nbsp; ozor, zahmat, alam, iztirob, uqubat, sitam)<\/strong> <strong>azob-<\/strong>ruhiy yoki jismoniy qiynoq.<strong> Aziyat <\/strong>asosan katta yoshdagi o\u2019qimishli insonlar nutqida qo\u2019llanadi.<strong> Jabr <\/strong>inson tomonidan bo\u2019ladigan azob,azobga nisbatan kuchli. <strong>Jafo<\/strong> mustaqil so\u2019z holida juda kam qo\u2019llanadi.<strong> Ozor <\/strong>yuqoridagi so\u2019zlarga nisbatan kuchsizroq.<strong> Iztirob <\/strong>asosan ruhiy azob.<strong> Uqubat, sitam <\/strong>so\u2019zlari mustaqil holda juda kam qo\u2019llanadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Undan tashqari sinonimlik xususiyati o\u2019zlashgan so\u2019zlar doirasida ham uchraydi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Buyruq (turk)-farqmon(fors)-amr(arab)<\/strong><br><strong>Ko\u2019klam (turk)-bahor(fors)<\/strong><br><strong>Ko\u2019ngil(turk)-dil(fors)-qalb(arab)<\/strong><br><strong>Manglay (turk)-peshona(fors)<\/strong><br><strong>Et(turk)-go\u2019sht(fors)<\/strong><br><strong>Og\u2019och(turk)-daraxt(fors)<\/strong><br><strong>Chechak(turk)-gul(fors)<\/strong><br><strong>Yaproq(turk)-barg(fors)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kabi sinonimlarni ham uchratishimiz mumkin. Bu yuqoridagi so\u2019zlar o\u2019zlashgan ot so\u2019z turkumiga oid so\u2019zlar hisoblanadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Umuman olganda, ma\u2019nodosh(sinonim) so\u2019zlar bir ma\u2019noni xima-xil so\u2019zlar orqali turli nozik ma\u2019no qirralari bilan ifodalashda,nutqni bezashda,nutqning ta\u2019sirchanligini ta\u2019minlashda katta ahamiyatga egadir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ma\u2019nodosh (sinonim) so\u2019zlar faqatgina o\u2019ziga tegishli turkum doirasidagina amalga oshirilishi mumkin. Bu jarayonda barcha uchun tushunarli bosh so\u2019z (daminant) mavjud bo\u2019lib, qolgan so\u2019zlar bosh so\u2019z atrofida yig\u2019iladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ma\u2019nodosh so\u2019zlarning yana bir xususiyati mavjudki,vaziyatga moslab bu so\u2019zlarning muqobillarini qo\u2019llay olishimiz mumkin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Qisqa qilib aytganda,ma\u2019nodosh(sinonim)so\u2019zlar nutqning ta\u2019sirchanligi va jozibasini ko\u2019rsatishda xizmat qiladi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mahliyo Eshmamatova,Denov tadbirkorlik va pedagogika institute Ona tili va adabiyot kafedrasi o&#8217;qtuvchisi. Mohinur Abdurahmonova,Hulkar Daminova,Navbahor Anvarova,Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti\u00a0 talabalari. Ona tilining ichki imkoniyatlarini o\u2019rganish hozirgi kunning ham dolzarb muammolaridan hisoblanib kelinadi. So\u2019z turkumlaridagi, umuman olganda ona tiliga yondosh hodisalardan aynan bir to\u2019xtamga kelish bir qadar mushkul.\u00a0 Bu o\u2019rinda <a href=\"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=516\" class=\"btn btn-link continue-link\">Batafsil<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"class_list":["post-516","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-maqola"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/516","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=516"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/516\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":518,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/516\/revisions\/518"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=516"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=516"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=516"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}