{"id":480,"date":"2025-06-11T01:43:53","date_gmt":"2025-06-10T22:43:53","guid":{"rendered":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=480"},"modified":"2025-06-11T02:22:54","modified_gmt":"2025-06-10T23:22:54","slug":"badiy-nutqda-konstruktiv-bolaklar-ishtiroki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=480","title":{"rendered":"Badiiy nutqda konstruktiv bo\u2018laklar ishtiroki"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Annotatsiya<\/strong><br>Mazkur maqolada badiiy nutqda konstruktiv bo\u2018laklar, xususan, kesimning grammatik va semantik-funksional ko\u2018rinishlari tahlil qilingan. Xurshid Do\u2018stmuhammadning \u201cHijronim mingdur mening\u201d asaridan olingan misollar asosida kesimlik kategoriyasi grammatik va semantik-funksional shakllangan gaplar orqali o\u2018rganiladi. Kesim orqali badiiy nutqda muallif pozitsiyasi, hissiy-emotsional fon va voqeaga munosabat ifodalanishi yoritilgan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kalit so\u2018zlar:<\/strong> kesim, grammatik shakl, semantik-funksional gap, so\u2018z-gap, konstruktiv bo\u2018lak, badiiy nutq.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kirish<\/strong><br>Badiiy nutq \u2013 san\u2019atkorona ifoda vositalari orqali hayotiy voqelikni obrazli tasvirlaydigan murakkab til tizimidir. Bu tizimning tuzilishida gapning asosiy konstruktiv bo\u2018laklari muhim o\u2018rin tutadi. Ayniqsa, kesim gapning sintaktik markazi sifatida, fikrning asosi va voqelikka munosabatni bildiruvchi birlik sifatida ajralib turadi. Badiiy nutqda kesim orqali nafaqat harakat, holat yoki voqelik bayon etiladi, balki muallifning dunyoqarashi, hissiy holati va bahosi ham namoyon bo\u2018ladi. Shuning uchun badiiy asarlarda kesimlik kategoriyasining grammatik va semantik-funksional imkoniyatlarini tahlil qilish muhim ahamiyatga ega.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Asosiy qism<\/strong><\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Kesimning grammatik va semantik-funksional imkoniyatlari<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kesimning nutqiy imkoniyatlari uning gapda tutgan sintaktik va semantik o\u2018rniga bog\u2018liq. Bu imkoniyatlar ikki asosiy holatda ko\u2018zga tashlanadi:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Grammatik-morfologik shakllarda voqealanishi<\/strong> \u2013 bunday hollarda kesim odatda fe\u2019l asosida zamon, shaxs-son, nisbat, inkor, modal birliklar orqali ifodalanadi. Bular asosan an\u2019anaviy xabarlovchi gaplarda uchraydi.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Semantik-funksional ifodalanishi<\/strong> \u2013 bu holatda esa kesim grammatik jihatdan to\u2018liq shakllanmagan bo\u2018lib, u gapning mazmuni, konteksti yoki muallifning emotsional ifodasi orqali anglashiladi.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\">Grammatik shakllangan gaplar<\/h4>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Grammatik shakllangan gaplarda kesim sintaktik jihatdan to\u2018la va aniq bo\u2018lib, u orqali voqea haqida xolis, aniq axborot beriladi. Quyidagi misollar buni tasdiqlaydi:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Sizga esa yurak yutib o\u2018g\u2019iz ocholmadim.<\/strong> \u2013 Bu yerda \u201cocholmadim\u201d kesimi inkor va imkon modalityasini bildiradi.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Har kishida umrining oxirigacha go\u2018daklik tuyg\u2018usi saqlanadi.<\/strong> \u2013 Harakat zamon kategoriyasida ifodalangan.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Bu qadar ta\u2019sirchanligimdan hayron qoldim.<\/strong> \u2013 Kesim hissiy reaksiyani bildiradi.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Xatingizni takror-takror o\u2018qidim.<\/strong> \u2013 Harakat davomiyligiga urg\u2018u berilgan.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Yodingizda bo\u2018lsa, o\u2018shanda ham asl javohir haqida so\u2018ragansiz.<\/strong> \u2013 Xotira va taxmin aralashgan kesim shakli.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu kabi misollar grammatik jihatdan to\u2018liq, an\u2019anaviy gap qurilmasi asosida tuzilgan bo\u2018lib, ular orqali voqelikning aniqligi ta\u2019minlanadi.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\">Semantik-funksional shakllangan gaplar<\/h4>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu turdagi gaplarda esa kesim grammatik jihatdan butunlay ifodalanmagan bo\u2018lishi mumkin. Ammo gap konteksti, ohang, emotsional fon, undov va taqlid so\u2018zlar, modal birliklar orqali ma\u2019no to\u2018liq anglashiladi. Bu holat badiiy asarlarda ko\u2018proq kuzatiladi, chunki muallif obrazli ifodaga intiladi.<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Ayol-qizlar uchun esa, eh-he-e!<\/strong> \u2013 Bu yerda kesim yo\u2018q, lekin hissiyot kuchli ifodalangan.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Axir, siz begonasiz&#8230;<\/strong> \u2013 Modal-sarlavhali gap bo\u2018lib, shaxsiy munosabat ifoda etilgan.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Niyatim bitta, xolos \u2013 Sizga begona emasligimni bildirish!<\/strong> \u2013 Maqsadga qaratilgan ifoda.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Oh, qandayin bokira sevgi malaklari&#8230;<\/strong> \u2013 Hayrat va zavq hissi kuchli, lekin grammatik kesim mavjud emas.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Xo\u2018p deng, Xudodan so\u2018rang.<\/strong> \u2013 Undov va topshiriq ifodasi birlashtirilgan.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu kabi gaplar muallifning emotsional munosabatini, ichki kechinmalarini ifodalashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Semantik-funksional gaplar o\u2018quvchiga ta\u2019sir ko\u2018rsatish quvvatiga ega bo\u2018lib, badiiy nutqqa obrazlilik, hissiylik bag\u2018ishlaydi.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Badiiy asarlarda kesimning estetik-funksional yuki<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xurshid Do\u2018stmuhammadning \u201cHijronim mingdur mening\u201d asarida har bir gap \u2013 bu muallifning ichki olami, his-tuyg\u2018ulari, hayot falsafasi ifodasi. Asarda kesim orqali nafaqat voqea bayon etiladi, balki ichki kurash, iztirob, armon, muhabbat kabi murakkab psixologik holatlar ham tasvirlanadi. Jumladan, quyidagi misolda:<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cO\u2018shanda jim-jit yurak hovuzida nimalardir g\u2018uvillab o\u2018tdi&#8230;\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu yerda \u201cg\u2018uvillab o\u2018tdi\u201d fe\u2019l-kesim emas, balki badiiylik vositasi sifatida ichki kechinmaning tasviri. Aslida, bu kabi jumlalar badiiy tafakkur mahsuli bo\u2018lib, sintaktik tahlilga emas, estetik bahoga loyiq.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Xulosa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xulosa qilib aytganda, badiiy nutqda konstruktiv bo\u2018lak sifatida kesim ikki yo\u2018nalishda ishlatiladi: grammatik shaklda \u2013 axborot berish uchun, semantik-funksional shaklda esa \u2013 emotsional, obrazli, estetik ifoda uchun. Xurshid Do\u2018stmuhammad ijodi bunga yaqqol misoldir. Uning asarlarida kesim badiiy tafakkurning markaziy elementi sifatida, fikrni estetik tarzda yetkazishda asosiy vosita bo\u2018lib xizmat qiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bunday tahlillar kelgusida badiiy matn sintaksisi, badiiy tilning funksional-stilistik tahlili kabi yo\u2018nalishlarda tadqiqot olib borishga asos bo\u2018la oladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Nilufar<\/strong> <strong>Saitova<\/strong>,<br><strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filolgiya fakulteti o\u02bbzbek tili va adabiyoti kafedrasi o\u02bbqituvchisi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Mahliyo Qarshiyeva, Malika Xursanova, <\/strong><br><strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabalari.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>AnnotatsiyaMazkur maqolada badiiy nutqda konstruktiv bo\u2018laklar, xususan, kesimning grammatik va semantik-funksional ko\u2018rinishlari tahlil qilingan. Xurshid Do\u2018stmuhammadning \u201cHijronim mingdur mening\u201d asaridan olingan misollar asosida kesimlik kategoriyasi grammatik va semantik-funksional shakllangan gaplar orqali o\u2018rganiladi. Kesim orqali badiiy nutqda muallif pozitsiyasi, hissiy-emotsional fon va voqeaga munosabat ifodalanishi yoritilgan. Kalit so\u2018zlar: kesim, grammatik shakl, <a href=\"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=480\" class=\"btn btn-link continue-link\">Batafsil<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"class_list":["post-480","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-maqola"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/480","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=480"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/480\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":491,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/480\/revisions\/491"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=480"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=480"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=480"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}