{"id":411,"date":"2025-05-29T08:42:55","date_gmt":"2025-05-29T05:42:55","guid":{"rendered":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=411"},"modified":"2025-05-29T08:43:23","modified_gmt":"2025-05-29T05:43:23","slug":"qoshma-gaplar-mavzusini-orgatishda-nisbiy-sozlar-bilan-ishlash-metodikasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=411","title":{"rendered":"Qo\u2018shma gaplar mavzusini o\u2018rgatishda nisbiy so\u2018zlar bilan ishlash metodikasi"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">So\u2018nggi yillarda o\u2018zbek tili va adabiyotini rivojlantirish, tilimizning davlat tili sifatidagi nufuzini oshirishga qaratilgan bir qancha samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Til siyosatini takomillashtirish bo\u2018yicha yaratilgan huquqiy asoslar davlat tili nufuzining oshishiga xizmat qilmoqda. Bugun milliy yetakchimiz boshchiligida tilimizni asrab-avaylash maqsadida bir nechta qonun va farmonlar qabul qilindi. Jumladan, \u201cO\u2018zbek tili bayrami kuni\u201d qonun bilan belgilandi. Tilga bo\u2018lgan e\u2019tibor amaliyotga joriy qilinib, u mustaqil davlatchiligimiz timsoli, bebaho ma\u2019naviy boylik va buyuk qadriyat sifatida e\u2019tirof etilmoqda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yoshlarimizni vatanparvarlik, milliy an\u2019ana va qadriyatlarga sadoqat, ajdodlarimizning boy ma\u2019naviy merosiga hurmat ruhida tarbiyalashda tilimizning o\u2018rni beqiyos.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Qo\u2018shma gap \u2014 bu bog\u2018lovchi yoki intonatsiya yordamida tuzilgan, mazmunan o\u2018zaro bog\u2018liq bo\u2018lgan ikki va undan ortiq sodda gaplarning birikmasidir. Qo\u2018shma gaplar turli vosita va usullar bilan hosil qilinadi. Ayniqsa, nisbiy so\u2018zlar ishtirokidagi qo\u2018shma gaplar o\u2018quvchilar uchun murakkabroq mavzu hisoblanadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Nisbiy so\u2018zlar bilan tuzilgan qo\u2018shma gaplar<\/strong> \u2013 olmoshlar yordamida bog\u2018langan gaplardir. Bunda bosh gap ko\u2018rsatish olmoshi bilan, ergash gap esa so\u2018roq olmoshi bilan ifodalanadi. Bu olmoshlarning vazifasi faqatgina so\u2018roq berish yoki ishora qilish emas, balki gaplar orasida mantiqiy bog\u2018liqlikni ta\u2019minlashdan iboratdir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mazkur mavzuni tushuntirishda quyidagi interfaol usullardan foydalanish maqsadga muvofiqdir:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>1-usul: \u201cKim chaqqon, kim zukko?\u201d o\u2018yini<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2018quvchilar ikki guruhga bo\u2018linadi. Guruhlarga qizil va sariq kartochkalar beriladi. O\u2018qituvchi tomonidan o\u2018qilgan qo\u2018shma gaplar tahlil qilinadi:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Agar gap nisbiy so\u2018zlar yordamida bog\u2018langan bo\u2018lsa \u2013 qizil kartochka,<\/li>\n\n\n\n<li>Agar boshqa vosita bilan bog\u2018langan bo\u2018lsa \u2013 sariq kartochka ko\u2018tariladi.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Misollar:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Kim chaqqon bo\u2018lsa, o\u2018sha g\u2018olib bo\u2018ladi. \u2705 (nisbiy so\u2018zli)<\/li>\n\n\n\n<li>U jilmayib turdi-da, sekin chiqib ketdi. \u274c<\/li>\n\n\n\n<li>Qayerda tartib bo\u2018lsa, o\u2018sha yerda taraqqiyot bo\u2018ladi. \u2705<\/li>\n\n\n\n<li>Men nimani so\u2018rasam, o\u2018shani olib keladi. \u2705<\/li>\n\n\n\n<li>Doim harakatda bo\u2018l, negaki harakatdagi kishi baxtli bo\u2018ladi. \u274c<\/li>\n\n\n\n<li>Qachon kelsang, o\u2018shanda boraman. \u2705<\/li>\n\n\n\n<li>Uni sog\u2018inmasligi mumkin, ammo ora-sira eslab turadi. \u274c<\/li>\n\n\n\n<li>Kimki samimiy va pokdil bo\u2018lsa, uning ishlari o\u2018ngidan keladi. \u2705<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>2-usul: \u201cBulutcha va tomchilar\u201d metodi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2018quvchilar beshta guruhga bo\u2018linadi. Har bir guruhga gap bo\u2018lagi (ega, kesim, hol, aniqlovchi, to\u2018ldiruvchi) nomidagi chelakchalar beriladi. O\u2018qituvchi tomonidan o\u2018qilgan nisbiy so\u2018zli qo\u2018shma gaplarni o\u2018quvchilar mazmuniga ko\u2018ra kerakli chelakchaga joylashtiradilar. Shu orqali ular ergash gap qanday sintaktik vazifada kelayotganini aniqlaydilar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>3-usul: \u201cO\u2018zing tuz\u201d metodi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2018qituvchi tomonidan oddiy sodda gaplar aytiladi. O\u2018quvchilar bu gaplarni nisbiy so\u2018zlar yordamida bog\u2018langan qo\u2018shma gap shaklida qayta tuzadilar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Masalan:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Harakat qilgan baraka topadi \u2192 <em>Kim harakat qilsa, o\u2018sha baraka topadi.<\/em><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Qo\u2018shma gaplar mavzusi maktab darsliklarida ko\u2018p hollarda mujmal tarzda yoritilgan. Xususan, nisbiy so\u2018zlar yordamida tuzilgan qo\u2018shma gaplar haqida darsliklarda to\u2018laqonli tushuncha berilmagan. Shuningdek, ergash va bosh gapni ajratishdagi \u201cma\u2019nosi izohlanayotgan gap \u2013 bosh gap\u201d tarzidagi qoidalar o\u2018quvchilar uchun murakkablik tug\u2018diradi. Bunday mavzularni oson tushunarli qilib yetkazish uchun:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>qisqa va aniq tushunchalar,<\/li>\n\n\n\n<li>amaliy mashg\u2018ulotlar,<\/li>\n\n\n\n<li>o\u2018yinli metodlar,<\/li>\n\n\n\n<li>jamoaviy ishlash imkoniyatlari keng qo\u2018llanilishi lozim.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Shuningdek, darsliklardagi mashqlar bir xillikdan holi bo\u2018lishi, turli xil jadval va topshiriqlar bilan boyitilishi, o\u2018quvchining mustaqil fikrlash qobiliyatini oshiruvchi tarzda tuzilishi kerak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zero, o\u2018yinli mashqlar orqali o\u2018quvchilarda qiziqish ortadi, ustoz esa darsni ko\u2018proq amaliyotga asoslangan holda olib borishga intiladi. Bu esa o\u2018z navbatida sifatli ta\u2019limga xizmat qiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sayyora Jumanazarova, Dilbar Nazarova , Sevara Fotihova,<br><strong>Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti 3-bosqich talabalari<\/strong>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>So\u2018nggi yillarda o\u2018zbek tili va adabiyotini rivojlantirish, tilimizning davlat tili sifatidagi nufuzini oshirishga qaratilgan bir qancha samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Til siyosatini takomillashtirish bo\u2018yicha yaratilgan huquqiy asoslar davlat tili nufuzining oshishiga xizmat qilmoqda. Bugun milliy yetakchimiz boshchiligida tilimizni asrab-avaylash maqsadida bir nechta qonun va farmonlar qabul qilindi. Jumladan, \u201cO\u2018zbek tili <a href=\"https:\/\/chaganiyan.uz\/?p=411\" class=\"btn btn-link continue-link\">Batafsil<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"class_list":["post-411","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-maqola"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/411","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=411"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/411\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":412,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/411\/revisions\/412"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=411"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=411"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chaganiyan.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=411"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}